ЛУАН СТАРОВА. ТАТКОВИТЕ КНИГИ Од полвековниот заеднички живот на татко ми и мајка ми јас наследив за сите мои времиња големо богатство тишина, создавана при премолкот од ударите на судбината на вратите на нашето семејство. Во животот што моите родители ми го пренесоа, ми преостануваше потрагата на изворот на тишината, со малкуте зборови кои извираа, да ја составувам историјата на моето семејство, што претставуваше наедно и педесет години балканска историја од 1926 до 1976 година. ТАТКОВИТЕ КНИГИ По смртта на татко ми со години не приоѓав кон неговите книги. Ракописи стари, пожолтени книги, носени од сите страни на светот, живееја според татковиот распоред. Така редени во рафтовите на библиотеката зрачеа со последното значење... Со текот на годините, како што замираа првите спомени, јас започнав да ги разместувам татковите книги. Земи книга, стави ја на друго место. Несвесно го изневерував татковиот ред на книгите во библиотеката, до кој никогаш веќе не можев да дојдам... Но пред некој ден, татко ми прозборе од една преместена книга! Се разбрани моето сеќавање. Го гледам како трага по стариот распоред на книгите. Откако го откри вистинското место на секоја поместена книга, тој започна да чита... Страстен читател, но уште пострастен пушач, тој целиот се внесуваше во читањето на секоја страница, така што ќе заборавеше на пепелта од цигарата. И денес кога ги листам страниците на татковите книги, на ракописот каде што најмногу се измешала пепелта со буквите, оживува неговиот глас... Февруари 1976 ПРВ ДЕЛ ТАТКО МИ, СЕМЕЈСТВОТО, КНИГИТЕ ЉУБОВ Новата книга секогаш будеше голема радост во душата на татко ми. Живеевме во мала куќа, а бевме бројно семејство. Секоја педа простор од домот беше исполнета со предмети, со нашето присуство. Немаше место каде да не се ставеше дури и книга, а да не се разбранеше редот на кој бевме навикнати во домот. Мајка ми за секоја нова книга од татко ми имаше причини да се лути пред сè поради скудниот простор, а и смалениот семеен буџет. Меѓутоа, мајка ми како вистински волшебник на семејното огниште, секогаш откриваше нов простор за новите книги надвор од преполнетата библиотека на татко ми. Така таа стануваше и невидлив библиотекар на татковите книги. А кога татко ми бараше книга за која не беше најсигурен дека ја има, тогаш мајка ми тајум ќе станеше и од вградениот долап на ѕидот ќе ја изнесеше бараната книга и дискретно ќе ја положеше на работната маса на татко ми, кој расеано гледаше по рафтовите на библиотеката, барајќи ја книгата што му недостигаше и задржувајќи ја мислата што сакаше да ја обликува. Тогаш татко ми од таа состојба ќе го оттргнеше нарушената тишина од спокојните чекори на мајка ми што се одалечуваа како шепот што го известуваа татко ми за најдената книга... СУДБИНАТА НА КНИГИТЕ Habent sua fata libelli* И од сè што материјално остана во светот од животот на татко ми, како можен показ кон изгубеното време се неговите книги. И можеби една од тајните за долговечниот и хармоничниот брак на моите родители, се должи на мајчината добра душа да ја потхранува и одржува татковата љубов кон книгите, да се престори во некаква света заштитница на неговата библиотека. А од татковата подвижна библиотека може најдобро да се чита и разбере историјата на семејството што го зацврстуваа моите родители. Речиси секаде каде што нè водеше патот на селидбите, инстинктот за опстанок на семејството, нè придружуваа татковите книги. Новата книга, како да беше нова рожба во семејството, со нејзиното место во животот на семејството, како нова врвица во истрајувањето на големиот пат на животот. Во честите селидби на семејството, во честото менување на балканските граници, кои често фатално и трагично ја сечеа судбината на луѓето, семејствата, на народите, сè остававме, освен книгите. Книгите нè придружуваа и во мигови кога имаше време само колку да се спасува животот, небаре на некоја нивна страница се криеше загатката на спасот на семејството... РАЗЛИКИ Уште пред да се описменам, татковите книги, вардени од будното око на мајка ми, ми служеа и како играчки. Од тоа време ми остана страста да им се радувам на големите цврсто поврзани книги, во мозаични бои, без оглед дали некогаш ќе ги прочитам. Уште како неписмено дете можев лесно да „прочитам“ различни ракописи. Уште тогаш „прочитав“ дека татко ми има книги со арапско, кирилско и латинско писмо. За мене тогаш сите книги од прво видување беа исти, но кога ќе ги отворев, веднаш стануваа различни. Но тие разлики, ракописи со различни азбуки, започнаа да ме означуваат, одредуваат, пред да навлезам во светот на разбраните знаци. Различните азбуки ми се јавуваа како први огледала на судбината, на кои морав различно да се огледувам и откривам. Во трите лика на знаците на ракописите, морав да го откривам и да се соживувам со единствениот лик, небаре бев осуден секогаш да останувам на крстопатот на лавиринтот до крајот на животот... ГРАДИНА Како што растев, така и го менував односот кон татковите книги: пожолтени списи со речиси истурен ракопис, кој беше готов да ја напушти хартијата, необични тапии на изгубени имоти, фермани, дипломи со разнесени восочни печати, различни потврди, свидетелства, семожни книги. Живеевме во стара беговска куќа, веднаш од излезот на еден дрвен мост, кој го поврзуваше театар со класична архитектура со еден покриен пазар. Во сè уште задржаните облици на старата куќа чудесно се спојуваа ориенталната и европската архитектура, во некаков амалгам што можеше толку многу да се задржи само на Балканот. Но куќата крај река, каква и да беше, ја преземаше живоста на природниот пејзаж, неизвесноста на течењето на водата, во тектот на минливоста. Мајка ми имаше големи маки секогаш да ја држи во ред оваа куќа што повеќе се разнесуваше во просторот. Упорно почнуваше да ја мете куќата од долгата авлија, па големите соби, запирајќи на крајот на истурениот чардак. По мала починка слегуваше да ја доведе во ред оградената бавча, во која небаре беше заробен просторот, оградена убавината, природниот тек на линиите на светлината. Па во малиот простор во надомест на сè што беше изгубено поради оградувањето, имаше згустен мозаик од семожни поплочени кривуличави врвици, среде шадрванче што постојано ги плискаше трендафилите, каранфилите и босилокот на кои мајка ми им остануваше најверна. Во оваа градина мајка ми го засадуваше со семињата на цвеќињата и својот немир. По големите селидби на семејството во градината се оградуваше просторот на привремениот мир пред предизвикот на новите повици на судбината... ШАДРВАН Убавата книга е секогаш книга за успешно семејство. Народно кажување Покрај градината со шадрванот, кој постојано шепотеше дел од историјата на семејството, во сеќавањето најмногу избива истурениот чардак, кој небаре куќата ја одржуваше во постојана состојба пред поаѓање, пред полетување. Татко ми, по непроспиените ноќи, доаѓаше на чардакот, често загледан во брзите води на реката. Овде мислата пред изгревот на сонцето му се згустуваше и завршуваше во проблесокот на новата идеја чиешто раѓање долго се подготвуваше во неговата свест. Патот на клучните таткови мисли завршуваше на чардакот. Се случуваше овде да го совлада и сонот, и тогаш куќата запаѓаше во дефинитивна тишина. Тогаш мајка ми ќе го покриеше татко ми со лека наметка, како заштитница на реткиот татков сон. Се случуваше да се разбуди длабоко во ноќта, од нарушената тишина со сонот на децата, заспани дамна во блиските соби. Тој како да ја подземаше енергијата што се ослободуваше од нашите соништа и запаѓаше во ново длабоко, свежо и заносно читање. Така, нашето заспивање, најчесто, беше негово будење. Мајка ми верно ги следеше овие разминувања во животот на семејството и тогаш одвнатре силно чувствуваше дека татко ми се наоѓа пред некаква нова одлука од значење и за семејството... ЧАРДАК Мајка ми, кога ќе видеше на чардакот заборавена книга од татко ми, добро знаеше дека нејзиниот сопруг во поминатото деноноќие, во мигот помеѓу сонот и јавето, во проблесокот, сигурно дошол до долго бараното решение кое сега во денот морал да го спроведе. Тогаш мајка ми нежно ќе ја земеше оставената книга, небаре тоа беше продолжениот допир на татко ми, и внимателно ќе ја положеше на еден од рафтовите на вградениот долап на еден од ѕидовите од чардакот, а не во библиотеката на татко ми, каде што беа поместени речиси сите негови книги. Во гостинската соба, која всушност завршуваше со чардакот, на големиот ѕид, на кој немаше прозорци, среде беше поместен двокрилниот дрвен долап, кој ја будеше во нас децата постојаната илузија за светот отаде другата страна на ѕидот, во долапот... Долапот ретко се отвораше и затоа тој најмногу го будеше нашето детско љубопитство. Беше секогаш добро заклучен, со брава и одделен катинар. Долапот беше еден вид дополнителна библиотека на татко ми. Долапот го претставуваше срцето на татковата библиотека, во него беа сместени прастари ракописи, свети книги во ракопис, ретки географски карти на имагинарните балкански држави, светите документи на семејството, хартиите што сведочеа за идентитетот на семејството. Долапот беше широк, длабок, бескраен. Во него најчесто влегуваше татко ми, а поретко и мајка ми, само кога требаше книгите да ги ослободи од насобраната прашина. Кога татко ми влегуваше во долапот, ние децата имавме чувство дека тој влегува во некоја нова димензија на времето во лавиринтот на неговите ракописи. Во татковиот долап, во таа лабораторија на изгубеното време, а колку лесно се губеше времето на Балканот, според нас децата се наоѓаа „болните книги“, оштетени од премногу читање, премногу време. Татко ми, штом „ќе излечеше“ некоја од неговите болни книги, ја враќаше на своето постојано место во библиотеката. Татко ми обично долапот го држеше под клуч, а клучот ѝ го оставаше на мајка ми, само кога тука ќе се побунеа книгите... ДОЛАП Едно утро кога мајка ми беше излезена на пазар, а браќата разотидени, кој на училиште, кој со другарите, јас останав дома сам, сосема сам. Природно, очите ми се свртија кон долапот. Глеј чудо, за прв пат на бравата беше оставен клучот. Ме обзеде голема возбуда. Ја отклучив бравата. Нашиот семеен Вавилон беше отворен, небаре влегував во предел на забранет сон. Книгите ми прилегаа на живи предмети, толку силно ме возбуди средбата со нив. Првин погледот ми го полнеа големите енциклопедии, па старите свети книги, тапиите, папирусите, семејните документи. Но мене вниманието најмногу ми го привлекоа листовите со шарени марки, означени со ликовите на зелените печати. Кој да знае тогаш дека во овие хартии е испишана сета откорнатичка одисеја на моето семејство? На поништените и спасените марки, небаре оживуваа монарсите, деспотите, кралевите на пропаднатите кралства, кои во различни периоди ја владееја судбината на нашето семејство. Сега беа затворени, поразени, поништени, оставени во големиот долап на татко ми. Јас сега бев готов да се справам со нивната поразена моќ, да ги одлепувам од татковите, семејните списи. Тоа во моите очи беше нивната конечна пропаст. Ги одлепував марките од клучните семејни документи, а со тоа го осакатував тешко одржуваниот и спасуван идентитет на семејството во балканските ветрометини. Внесував свој поредок во списите и ракописите на татко ми. Во пожолтените листови беше врежано најмногу балканско, спасено време. Сите сакаа на Балканот да ни го украдат нашето време. Јас тогаш имав илузии дека нашето изгубено неживеано време е затворено во долапот со ретките книги. Занесено ги сечев сликичките од можеби единствените енциклопедии на овие краишта на Балканот, ги одлепував и таксените марки од крштениците, небаре ги ослободував од поврзаноста со минатите режими. Подоцна маркичките, кои ги упропастија најзначајните документи на семејството, ги разменував со марките на децата од маалото. За марките со ликови на пропаднати кралеви, добивав марки со владетели на власт, а и стари пари со ликови на пропаднати римски императори. На Балканот оваа трговија секогаш била богата. Менував понекогаш едно за две кралевства, а понекогаш и за три, толку брзо паѓаше нивната цена... * * * Во долапот оставив невиден неред, небаре го растурив за секогаш татковиот складиран поредок на времето. Во долапот сигурно останав долго. На излегување ме пречека избезумениот поглед на мајка ми. Ретко ја гледав во животот расплакана. Беа отворени сите врати и прозорци на старата куќа. Промајата ги извлекуваше од долапот татковите списи и тие летаа на секаде, се собираа најмногу на чардакот. Мајка ми избезумено трчаше по нив, не остави ниеден да излета од куќата. Откако се созеде и ги затвори сите прозорци, влезе во долапот. Но таму што ќе види. Остана во долапот цела вечност. Средуваше како што знаеше и умееше, но никако не можеше да го врати стариот ред на списите, старите книги. Немало поголем немир во историјата на нашето семејство отколку во овие мигови, кога речиси најсветото беше доведено во прашање. А имало во балканското време на моето семејство и светски и граѓански војни, и големи земјотреси и епидемии, проклети селидби, силни удари на судбината на вратите на нашето семејство. По чести умирања, гледање немоќно во смртта на најблиските што си заминуваат. Никогаш ја немав видено мајка ми толку избезумена, вознемирена, ни порано, ни во годините што идеа. Драматичните настани белеа нови прамени во косата на мајка ми. Да, нејзините бели коси беа вистинска архива на животот на нашето семејство. Задржани крикови на болка и непребол, сепак притискале во корените на нејзините коси. Имаше претрпено големи удари во животот, таа со своето тело измачено од честите раѓања, од борбите со животот и смртта, најболно ја плаќаше цената на одржувањето на семејството. Имаше многу пропатено, истрпено во животот. Целиот живот ѝ минуваше во борба родените деца да ѝ останат живи. А ние децата, навикнавме да гледаме како смртта често влегува и излегува од семејството и како мајка ми изнемоштено ѝ се спротивставува. А сега настанот со книгите ја измачуваше на еден друг начин... ИДЕНТИТЕТ Мајка ми, кога татко ми се враќаше од работа, имаше свој ритуал на прифат. Никогаш уште од врата не го притискаше со дневните куќни грижи. Секогаш го чекаше вистинскиот миг за тоа. Секој таков миг од нивното траење го содржеше вкусот на нивниот заеднички живот во целост и затоа не требаше да се изневерува времето на нивниот мирен живот. Во мигот во кој се живееше немаше смисла да се упропасти со нешто што требаше да дојде, да се случи. И тоа беше речиси свето во животот на моите родители. Не можеа да постојат два мига, во секој миг од нивнитот живот. А кога во семејството се вселуваше стравот поради нешто што требаше да се случи, некаков неразјаснет фатализам што го следи секое семејство препуштено на селидбите, мајка ми умееше да направи некаков внатрешен компромис со времето, и за арното, и за лошото. Имаше во неа некаков вграден механизам за воздржување и во среќата и во несреќата. Така беше и по мојот масакр на списите и книгите во долапот. Татко ми кога се врати спокојно руча во ритамот и вообичаената тишина што зрачеше во семејството, кога тој се враќаше од работа. Потем следеше вообичаената попладневна починка. Мене одлагањето на разврската по настаните во долапот, со минувањето на времето уште повеќе ми тежеше. Во тихата квечерина што првин влегуваше во куќата од чардакот, татко ми тргна кон долапот да приземе некоја книга и така го заокружи вообичаениот круг на времето и на овој ден. Ги отвори ширум вратите на долапот. Јас останав прикован за местото каде што се најдов и не може в да се помрднам, избегам, спасам. Татко ми не можеше веднаш да има увид во мојот масакр, зашто мајка ми стори многу да се спаси стариот поредок на книгите. Ја најде бараната книга, па сега бараше и некаков документ. И нешто да видеше дека се случило во долапот, воопшто не би сакал да поверува во таков настан. За чудо веднаш го најде бараниот документ. Но кога забележа дека од документот се одлепени и откинати марките, бавно дознаваше што се случило... Добри речиси скаменет израз на лицето. Мајка ми молкум го следеше. Вака, било само на умирачки во семејството. А ова како да беше умирачка на целото семејство. Па како ќе го докажеше нашиот постојано проверуван идентитет со документи со отстранети марки?! Ајде да беше пожолтен, искинат, истрошен документот, можеше некако да се излезе на крај со проверувачите на идентитетот, но вака со искинати марки, со отстранетите претставници на власта, беше тешко, неизвесно. Да биде несреќата уште поголема, беа одлепени и документите за нашето новопримено државјанство. Кој да го разбере тогаш сето тоа! Јас тогаш мал, уште посмален во себе, во ќошот за прв пат ја чекав казната по злосторот. Дотогаш татко ми и мајка ми не беа кренале рака на нас децата. Со тишина нè смируваа. Како и многу пати кога ни беше тешко во животот, бурата се смируваше одвнатре во душите на моите родители. Да, татко ми не крена рака, но никогаш не го заборавив изразот на неговото лице на голема болка, што, чинам, ја наследив засекогаш. Трагичниот настан од детството, масакрот над старите „болни“ таткови книги, како да ме обележа за целиот преостанат тек на животот, небаре бев осуден засекогаш да ја окајувам големата грешка. Големото недоразбирање што го имав со татковите книги уште во мугрите на мојот живот, со текот на времето се престори во наше големо пријателство, во љубов и заедничка верност кон книгите. Беше можеби пресудно за одржувањето на нашето пријателство што конфликтот настанат со него поради книгите да го разрешувам низ книгите. Татко ми, кога започнав да пишувам и објавувам, стана мојот најредовен, најценет и најстрог читател. А кога го загубив татко ми во зрелите години на мојот живот, јас бев сигурен дека го губам својот најверен читател, живата врска со книгите, пресудниот мотив да пишувам. Но кога се созедов по оваа ненадоместива загуба, јас продолжив да го барам во неговите книги, во книгите што продлжив да ги пишувам... ЖИВОТОТ НА КНИГИТЕ Во поодминатите години, кога татко ми повеќе купуваше отколку што ги читаше книгите, во изразот на лицето на мајка ми како да подзабележав задоволство не само поради можност набргу просторот во домот да биде попростран ами поради условите татко ми најпосле да се одмори од своите книги во животот што му преостануваше. Но радоста на мајка ми беше кусовечна, кога татко ми започна и да се ослободува од своите книги. Мајка ми тоа воопшто не го очекуваше, барем не во толкав степен. Вистина е оти куќата без книги за мајка ми ќе значеше и мир, чистота, помалку прашина, повеќе воздух, но од друга страна, тоа ќе значеше и почеток на една тишина што ја совладува вревата на животот и означуваше некаков крај... Татко ми за прв пат во животот признаваше немоќ, но не и пораз во кралството на книгите. Долго време веруваше дека ќе живее повеќе од книгите. Но сега ја осознаваше својата немоќ, беше невозможно да ги прочита сите книги до крајот на животот. На крајот заврши со мала прирачна библиотека со надеж дека сепак ќе ја прочита до можниот крај на животот... УМИРАЊЕТО НА РАКОПИСОТ Кога староста речиси галопираше низ новите брчки на челото, а очите го губеа некогашниот жив сјај, татко ми сè потешко патуваше низ своите стари источни ракописи. Тогаш почнуваше да се служи со семожни лупи, водеше сè понемоќен бој со знаците што се криеја од неговиот упорен поглед и што ги ловеше низ претпоставките на разумот. И така секој ден. Мајка ми, гледајќи го измаченото тело на татко ми, сега најмногу движено од силата на духот, кога уште в мугри ќе видеше на куќниот праг уште некој од толкувачите на старите источни ракописи, кој сметаше на клучот што за нивното толкување го имаше татко ми, тажно ќе прошепотеше дека е дојден уште еден измачувач на својот животен сопатник. Кога ќе се поведеше разговор за старите ракописи и кога толкувачите ќе ги раздиплеа на масата, татко ми вистински заживуваше, во него посилно прострујуваше крвта, подотворајќи пат низ подисушените дамари. Тоа можеше најмногу да се види на долгите суви раце, на широкото чело, долгиот врат. Очите засветлено патуваа низ ракописот. Подземаше од некаде сили, напати ќе ја проголташе плунката и достоинствено, небаре корнеше од себе и од изминатото време, ја решаваше загатката што со векови го чинеше мртов ракописот... Помладите толкувачи задоволно запишуваа сè што ќе изустеше притоа татко ми, а мајка ми тогаш позачестено влегуваше загрижена во собата преполна страв во едно од овие задоволства на толкувачите, да не згасне и животот на татко ми... ТАЈНА Во најгорниот рафт од татковата библиотека имаше неколку книги со убаво кожено укоричување, видливо различни од другите, обични книги. Ние децата скришум се служевме со неговите книги. Кога татко ми беше на работа, ќе земевме книга што не можевме да ја читаме или книга богата со слики и на крајот ја враќавме на своето место. Во тоа никогаш не грешевме. Татко ми знаеше дека неговите книги исчезнуваат и потем се враќаат на своето место, но задоволен во себе, никогаш не ја прекинуваше нашата игра... Набргу беа прегледани речиси сите книги, но останаа негибнати само книгите од најгорниот рафт. Едно утро, кога бевме сигурни дека сме сами во куќата, влеговме во библиотечната соба на татко ми. Поставивме стол еден врз друг. Задржуван од браќата, допрев до последниот рафт. Пред да ги допрам книгите од последниот рафт, почувствував како ја губам рамнотежата и потем паѓав со книгите. Тоа, мајка ми влегуваше дома, предвреме вратена од пазарот, а браќата исплашени ги испуштија столовите. Се најдов на подот со подотворените книги, од нив се ослободуваше дотогаш непозната реа, небаре излегуваше од книгите постиснуваното време. На некои од отворените страници блестеа сини, па златести ѕвездички кои поврзуваа црникави и кафеави знаци, а наместа беа разлеани, што сведочеше дека книгите биле пишувани на рака. Се чинеше дека и знаците кружеа околу сините ѕвездички и другите минијатурни облици. Мајка ми застрашено влезе во библиотеката. И таа знаеше дека ние скришум се служиме со татковите книги, но не веруваше дека ќе допреме и до книгите од последниот рафт. Ние децата и воопшто не знаевме за какви книги се работи и затоа и не можевме да го разбереме необичното расположение на мајка ми. Таа во мигот и не обрна внимание на моето паѓање, ами поткревајќи ги паднатите книги за прв пат пред нас децата тихум залипа. Што се случуваше? Што се истури од книгите? Со какво непредвидливо значење зрачеа овие книги со необични знаци и сини цртежи, во кои блескаа безброј ѕвездички, небаре паднати од небото. Мајка ми потем гледајќи нè и нас збунети и во солзи, ги присобра наднатите книги, ги избриша од прашината и заедно ги вративме на старото место. И така во библиотеката на татко ми останаа многу тајни кои не може да се откријат до крај... ПОУКА ЗА БОЖЕСТВАТА Без да бидам вкоренет во ниедна вера, во мене постојано преовладуваше неодреден атеизам што најчесто завршуваше во рамнодушност спрема верската припадност. Родителите носеа притаена и смирена побожност, што никогаш не ја нагласуваа низ дејства, повеќе во нив беше насобрана некаква нужност за верување во единствената семоќна сила, по толку умирања во семејството, неизвесни селидби, нови приспособувања. И така јас останав без темелна верска наобразба, а го немав ниту спокојното верување на моите родители, особено кога ми беше тешко во животот. Затоа, можеби и бев најчесто екстремен во своите размисли за верата: или радикално го отфрлав постоењето на Бога или во времето на несреќи, особено кога ги губев најблиските, без кои животот ми ја немаше смислата што некогаш ја имал, бев готов да ја проколнувам судбата што останав верски откорнатик. Подоцна кога често патував низ светот и со подеднакво чувство на релативна побожност влегував во катедрали, пагоди, синагоги, џамии, и оттаму во моите ракописи се обидував да го пренесам спокојот на свечената тишина, јас сè почесто сведочев за своето верско откорнатие. Не ретко пишував химерични, патетични записи. Повикував на припомош божества во животот на еден мој несреќен лик од еден мој расказ. Тогаш татко ми, верен житател на моите ракописи, откако го прочита расказот Мртвите божества, благо ме прекори, со глас на тивка човечка камбана, што уште ѕуни во мене: „Без да знаеш дали постојат, зошто, сине, ги прогласуваш божествата за мртви!“ ТАТКОВИТЕ ТАТКОВИНИ Во ретките мигови на судбинска размисла над отворените книги, кога трагаше по излезите на балканската историја од своето семејство, во времето кога мислеше дека е дефинитивно подготвен да почне да ја пишува историјата на Балканот, низ падовите на трите империи, со кои се судри неговиот живот (Отоманската, фашистичката и сталинската), Татко почна да се прашува која беше неговата татковина, татковината на неговите предци, татковината на неговите потомци. Тој во себе беше длабоко убеден, и во тоа не можеше никој и ништо да го разувери, дека неговата библиотека му останува дефинитивна татковина. Таа беше исполнета со книги на разни јазици, со разни писма, од разни времиња. Тука беше и неговиот глобус што го вртеше кога не можеше да ја утврди татковината. Мајка не беше загрижена за истрајувањето на семејството додека го гледаше Татко во библиотеката, во татковината во мирување. Ако насетеше дека страниците на книгата се разбранувале, Татковата сенка се разиграла по ѕидовите на собата, тогаш Мајка страхуваше дека претстои преселба... Татко најчесто, пред неизвесните заминувања, го сведуваше билансот на своите изгубени, откриени, напуштени, заборавени и обновени татковини, држави, монархии. Колку ги имаше во неговиот живот, можеше да се види во неговите документи со различни владетели на поништените таксени марки... Макар што Отоманската империја му ја промени првичната вера, а за неа верата беше рамна на држава и татковина, таа нему не му стана татковина. Се очекуваше тоа да му стане Ататуркова Турција, по цариградските студии и кусата средба со Ататурк, а на тоа можеше да влијае и Мајчиниот турски идентитет. Со тоа ќе го оставеше нејзиниот далечен сон кога го испраќаше во Цариград кај своите, свесна дека таа самата нема никогаш да ги втаса во големото бегство. Татко се врати на Балканот. Татковина му стана Албанија, како независна држава, но со неизвесна иднина во балканските премрежија. Но не за долго. Кога неговата кревка родна земја се зароби во пајажината на фашизмот, Татко свесно ја загуби својата татковина и ја мина првата, најблиската граница. Меѓу фашизмот во својата земја и комунизмот кој се навестуваше, тој го избра губењето на родната татковина. А комунизмот, во секој случај, не можеше да го избегне ни во својата, ни во новата земја. Само што тука многу побрзо следеше ослободувањето од сталинизмот, одошто кај нашите преку границата кои под него останаа уште долго, мошне долго. Татко вистина се спаси од сталинизмот, но остана емигрант на старата земја. Како емигранти, бевме, всушност, како во некое балканско предворје, пред заминување во другите преселнички правци преку океаните. Татко го прифати новото државјанство, се ослободи од фантомското емигрантство. Не станавме државјани ниту на Америка, ниту на Австралија, ниту пак на Нов Зеланд, како што тоа го сторија другите што ја минаа границата по нас. Татко, по применото државјанство, дури ни на сон не можеше да си поверува дека со старата диплома по отоманско право, во еден период, како нов државјанин на Народна Република Македонија, тогаш во составот на Федеративна Народна Република Југославија, ќе стане и социјалистички судија. Како поранешен емигрант, згора на сè и непартиец, а не беше човек што сакаше да го есапат во клучевите на малцинските структури, Татко знаеше дека не ќе може да оди далеку во судската кариера и хиерархија. За среќа, тогаш, работејќи во Институтот за национална историја, ги откри битолските сиџили, турските судски административни документи од 16 до 19 век, па си ја обезбеди својата иднина и иднината на своите чеда. Татко го заврши животот како државјанин на Социјалистичка Федеративна Република Југославија и на Социјалистичка Република Македонија. Тој не го доживеа распадот на Југославија, со што неговите потомци станаа државјани на нова држава, Република Македонија. Првин беа малцинство, па народност и сега националност, без да ја разберат докрај доволно терминолошката суштина на новата одредница. И така, во Татковото семејство, низ една генерација, се променија повеќе татковини, уште повеќе државјанства и исто толку одредници за граѓанскиот статус. Премногу за една генерација! Но не и за Балканот, каде тоа беше можно, па дури и повеќе од тоа. А што ќе биде со идната негерација на семејството, само Бог знае, ќе речеше Мајка додека беше жива, со своето последно државјанство... ТАТКОВИТЕ ЈАЗИЦИ Кога дојде време на училиште да се определам за учење на светски јазик, го прашав Татко, длабоко внесен во книгите - дали да го учам францускиот или англискиот, рускиот или германскиот јазик, еден или два едновремено, ама кои? Татко ги остави очилата токму на пасусот до кој втаса во читањето, откако ме погали во душата со благиот поглед, тивко изусти: - Сине мој, нема голема тајна, учи го кој и да е јазик, нека е еден место повеќе, само научи го како што треба. Навлези во длабочините на некој јазик, на крајот ќе дознаеш дека, во основа, сите јзици се допираат, од ист голем човечки корен потекнуваат... Така ми рече Татко, а тоа ми беше доволно да се определам само за францускиот јазик, оставајќи ги некако понастрана другите јазици. Така рече Татко и повторно се внесе во старите списи, битолските кадиски сиџили, пишувани на стариот службен јазик од 16-тиот век. Размислував тогаш кои беа татковите јазици, како стигна до ова сознание што, на крајот, ми го проследуваше како свој аманет, како откритие по долгото трагање во јазичните лавиринти. На кој јазик се пишува, се плаче, се сонува, се опстојува? Имаше уште безброј прашања што можев да му ги поставам на Татко а чии одговори ми се наложуваа со бавното откривање на тајните на неговите книги. Татко имаше чудна, неизвесна, комплексна и недофатлива јазична судбина што не беше индивидуален и колективен исклучок на Балканот... Татковиот мајчин јазик беше турскиот. Него, со задржана сочност и звучност, му го вроди неговата мајка. Тоа беше еден друг турски јазик, за разлика од оној што го употребуваа во секојдневното службено комуницирање турските претставници на власта во градот крај езерото. Кон татковиот турски јазик луѓето имаа создадено отпор и беа на дистанца. Причните лесно можеше да се насетат, но тешко беше да се разберат. Татковата мајка, со природната кроткост и со ненаметливоста, ја намалуваше таа дистанца. Макар што Отоманската империја беше пред дефинитивен залез и се насетуваше нејзиниот крај, а албанскиот јазик беше во подем, ја бараше својата дефинитивна норма, - Татко се внесуваше и се задлабочуваше, за време на цариградските студии, во својот мајчин турски јазик останувајќи му, според традицијата на семејството, верен на албанскиот јазик. Така, следејќи го мајчиниот сон, во Цариград проникна и во стариот и во новиот турски јазик, но не испеа да ја ослободи судбината од парадоксите кои го следеа на секој свиок од животот. Кога добро го изучи старотурскиот и старото арапско писмо и калиграфски го усоврши ракописот, Ататурк го укина старото писмо и ја воведе латиницата на која сега Татко мораша да се привикнува. Дотогаш од десно на лево, сега мораше да пишува од лево на десно. Имаше чудесен калиграфски ракопис, не толку убав на латиница, за на крајот, тој ист ракопис да заврши, речиси неодгатливо, на ќириличната азбука. Во староста, често ги имаше последниве две азбуки. Кога ќе му паднеше во рака да преведува стара турска тапија на македонски јазик, Татко, со големо задоволство и невидена брзина, првин ја препишуваше тапијата на стариот арапски јазик. Потоа, како да не беше тој истиот кога преведената тапија требаше да ја разјаснува на јазикот на преводот. Тогаш, природно, тука му бевме ние децата и го пишувавме извршениот превод на Татко на македонски јазик. Последниот парадокс се збидна кон крајот на неговиот живот, кога знаењето на старотурскиот јазик, кој идамна ја беше изгубил употребата, го доведе до најголемото откритие во животот - старите битолски сиџили... што сметаше за Божји дар зашто му остана верен, како што треба, само на еден јазик... ТАТКОВИТЕ РЕЧЕНИЦИ Татко ми кон последните години на животот, кога бавно ја губеше моќта да чита, сè помалку живееше. Кога го гледав како не ги чита и коментира книгите што му ги носев како некогаш, ами отсутно ги држи во рацете, подражавајќи читање, што само тој го разбираше, мене несетно ми навираа солзи. Се обидував полека да му ја подземам книгата и да читам на глас од отворената страница, но тоа беше нешто сосем друго, тој не ме следеше целосно. Така јас бавно го губев татко ми, а тој неговите книги... Во животот распнат помеѓу повеќе јазици, татко ми никогаш не ја достигна полнотата на значењето на еден јазик. Ја имаше во себе енергијата на повеќе јазици што ги знаеше, доучуваше, споредуваше и дополнуваше. Кога кон крајот на животот му се смалуваше моќта да чита, татко ми продолжи за големо чудо да учи нови јазици, да проучува стари и нови граматики, да купува нови речници, да запаѓа во чуден јазичен компаративен сон. Учеше нови зборови, создаваше меѓујазични кованици, верувајќи дека на крајот ќе допре до својата јазична еурека, која требаше да му овозможи лесно да преоѓа од еден во друг јазик и така да биде разбран од сите. Почина со речник во рацете. Татко ми почина непреведен... РАДИО Имавме во куќата едно старо радио, како најголема драгоценост, довлечкано на Балканот од татко ми од својот престој во Цариград. Радиото нè придружуваше во сите преселби. Радиото имаше облик на паун со отворени, раширени перја, небаре секое перо означуваше по една радиостаница. Среде радиото, всушност подолу, во просторот на главата и клунот на паунот беше поместено осветленото прозорче со назначените градови. Во длабоките ноќи татко ми небаре престојуваше во означените градови, добиваше необични пораки, кои се обидуваше да ги толкува во текот на денот, да ги согледа во балканската судбина. Најчесто го слушаше Би Би Си. Ги паметеше пораките на Де Гол што ѝ ги упатуваше на поробена Франција. Во утринските часови трагаше по радиото по занесениот арапски спиритуал, кој небаре го одвлекуваше од Балканот, кон времето на младините, на килимот на сеќавањето. Мајка ми, во утрините, знаејќи дека татко ми са ноќ слушал радио на чардакот, секогаш му го упатуваше истото прашање: „Дали ќе има војна? Дали ќе има војна?“. А погледот го упатуваше кон нас штотуку разбудените деца. Ние децата, со изострен слух, за разлика од татко ми кој бавно го губеше слухот, јасно го слушавме радиото кога тој мислеше дека го слуша само тој. Не можевме да разбереме зошто татко ми на некои станици го спушташе, а на други го потсилуваше гласот, секогаш гледајќи преку чардакот на улицата. Се случуваше на празниците, особено на Први мај, на Денот на републиката или на Денот на армијата, да го пушти силно радиото, особено кога се изведуваа масовни и револуционерни песни, небаре сакаше на соседите да им сведочи за својата определба. Си правеше во себе некаква равнотежа што ноќе скришум ги слушаше западните станици, за кои на локалното радио се велеше дека се шпионски, империјалистички, капиталистички. Кога историјата забрзано течеше на Балканот, татко ми целиот се внесуваше во радиото, небаре сакаше да влијае на битката што се водеше на радиобрановите. Радиото колку што ја пренесуваше историјата на времето во кое живеевме, толку и ја впиваше историјата на нашето семејство. Со текот на годините, старото радио го изгуби поранешното значење за семејството, но мајка ми, и по смртта на татко ми, продолжи да го чисти прозорчето, небаре длабоко, длабоко во него допираше до ликот на татко ми... СТАРОСТ Кога започна да му се затвора школката на животот и во неа имаше место само за неговата осама, блиските, на кои, прикриено си мислеше дека сè по малку им е потребен, започнаа да го одвратуваат од договорот што тој го беше „склучил со смртта“... Речиси сет живот, во квечерините, по бурниот и неизвесен ден на чардакот љубеше да си потпивнува чашка ракија со мезето што му го подготвуваше мајка ми, најмногу од зеленчукот што таа го одгледуваше во малата градина зад куќата. Така си го ритмуваше денот, животот, колку да си го задржи поподвижен крвотекот. Имаше адет со кафето во џезве што му го вареше мајка ми да си пуши и по некоја цигара. Блиските го молеа, проколнуваа да не пие и не пуши за да ни живее што подолго... Во една пригода, видливо заморен од честите прекори, запраша еден од синовите лекари: - Убаво синко ме советуваш, да не пушам и не пијам ракија, за да живеам подолго. Кажи ми синко, право да ми кажеш ако не пијам и не пушам уште колку години живеачка ми даваш! Син му лекар со видливо сожалување му одговори: - Сега имаш, татко 70 години! Ако не пиеш и не пушиш ќе стасаш до 80 години живот, ако пушиш и пиеш четири години помалку... - Значи 76 години! - пресмета татко ми. Сите жално го погледнавме, а тој самоуверено рече: - Јас останувам со моите задоволства и дотогаш оставете ме на мира. Ние сите тажно го погледнавме. Татко ми живееше точно 76 години... II. КНИГИТЕ И ТАТКОВИТЕ ПРИЈАТЕЛИ ИСТОЧЕН СОН - ЗАПАДЕН СОН Стариот К. К. со години доаѓаше кај татко ми. Беа пријатели. Ги поврзуваше заедничка љубов кон стари книги, ракописи. И обајцата беа пленици на по еден голем, неостварлив сон. Татко ми на источниот, К. К. на западниот сон. И така обајцата се дополнуваа. Тоа беше причина за нивното согласје, но и несогласје. Татковиот сон започна уште во младоста, во Цариград. Вулканот на младоста му се совпаднал со големите историски настани, со последиците од падот на Отоманската империја, со времето на половина милениум очекувана историска разврска на Балканот. Тука му се отвораа крстопати кон сите страни на животот. Во една пригода се нашол кај Кемал Ататурк. До крајот на животот ќе ја чувствува вечноста на овие мигови. Зборовите што му ги изговорил тогаш Ататурк: „Вие, младите цариградски интелектуалци, ќе ни бидете потребни за обратниот пат во историјата кон Европа!“, ќе ги толкува секогаш на различен начин до крајот на својот живот. Во Цариград, како да се наоѓал пред повеќе крстопати на лавиринти. Татко ми се врати на Балканот, тука го најде излезот на стариот лавиринт од своето семејство, за да влезе во лавиринтот на новото семејство. На Балканот мораше да се врати, на Балканот не мораше да се врати! - стана постојан рефрен во неговата душа, кој со годините се закопуваше сè подлабоко во длабочините на тишината. Можеше да се случи, тоа можеше само К. К. да го стори, во долгите разговори со татко ми, да му ја размеша тишината во душата, да ги ослободи од неа дамна закопаните цариградски денови. Тука, до него, околу него беа неговите книги, немите, но живи сведоци на неговото бурно цариградско време. Тука беа книгите што ги купуваше кај цариградските букинисти, наредени крај цариградскиот универзитет, што по кажувањето на татко ми, К. К. најмногу го потсетуваше на париските букинисти крај кејовите на Сена во Париз. Татковите цариградски илузии завршија во врзоп книги, од кои подоцна, никогаш до крајот на животот, не се одделуваше и станаа големо семејно богатство, таинствен патоказ за семејството, во бурите на Балканот што непрестајно се заменуваа една со друга, ги делеа народите, ги водеа во погубни братоубиствени војни. Татковите книги стануваа свети, за татко ми, за мајка ми, за нас децата, каде и да нè водеше судбината на Балканот. Тука, крај татко ми почиваше цариградското време, што само татко ми можеше да го оживи, одгатне, продолжи. Сред книгите, донесени од големото патување, блескаше како отворено око малото радио, во облик на паун со раширени перја. Доцна, доцна, во ноќите убаво го фаќаше на радиото Цариград, и се пренесуваше во движењето на источниот ритуал, кој го влечеше, подалеку, од Цариград, кон вратите на Левант, во Каиро, до каде допре до младините. * * * И К. К. од Запад имаше донесено врзоп илузии во неговите книги, кои во тие повоени, први години на остварувањето на идејата за социјализмот, можеа лесно да му го загорчат животот. Но никој не можеше да му ја прекине големата љубов кон книгите. И тој во книгите го беше собрал сето време што не можеше да го живее, сето време што требаше да го пренесе на Балканот. Некогашен докторант на париската Сорбона, учесник во граѓанската шпанска војна, на страната на Ла Пасионарија, тој на Балканот им веруваше, во тие години на пресврт, само на своите книги. При сите недоразбирања со неговото време, тој им се обраќаше на своите книги. И остануваше за едно време утешен, ако не и спасен... * * * Татко ми својот источен сон, задржан во изворот на неговите книги, го имаше некако свртено кон себе, го одржуваше во себе и затоа немаше толку недоразбирања со луѓето на своето време. Неговиот источен сон беше само негов празник, дел од неговиот живот, како што е смртта само дел од неговиот живот. Но за разлика од татко ми, К. К. својот западен сон го свртуваше од себе кон другите, сакаше да влијае на луѓето на своето време. Но, се разбира, остануваше неразбран. Најголема утеха наоѓаше во споделената љубов кон книгите со татко ми. А и татко ми немаше друг освен К. К., да му ги доверува тајните од својата библиотека. Така живееше нивното пријателство... ПРИЈАТЕЛИ Татко ми кон крајот на животот имаше многу книги и малку пријатели. А во младоста многу пријатели и малку книги. Најчесто книгите го водеа кон пријателствата, а поретко пријателствата кон книгите. Меѓу таквите негови пријатели беше и К. К. Тој имаше студирано во младоста во Париз, а татко ми во Цариград. Татко ми во времето на падот на Отоманската империја и епохата на Ататурк, а стариот К. К. во времето на падот на Европа под фашизмот. И обајцата беа заробеници на еден вечен сон. Татко ми на Источниот, а тој на Западниот сон. Нивното пријателство се одржуваше со честото разменување на нивните соништа, едниот се пренесуваше во другиот. Така траеше нивното пријателствто. * * * Во залезот на нивните животи, кога сталинизмот сè уште беше закон во овие предели на Балканот, едниот со источни, а другиот со западни илузии, режимот ги држеше некако понастрана, но и не сосем, за нешто сепак ќе беа потребни. Но тие до крајот останаа „неподобни“ за Партијата, што им овозможуваше поголема внатрешна маневра. Тоа што режимот ги држеше на „дистанца“ стори меѓу нив да цути ненаметливо и трајно пријателство. И обајцата полиглоти, но во одминати години, тешко се справуваа со македонскиот јазик, особено татко ми... Стариот К. К. во својот голем библиографски залет и занес, се намеруваше и на ракописи со османско писмо. Нестрпливо очекуваше татко ми да ги протолкува ракописите, на потем тој да бара можни издавачи за објавување на заедничките преводи, коишто никогаш не ги наоѓаше. Најпосле му појде од рака да се договори со едно медицинско списание од градот, да преведуваат стари записи за лековитите билки во Македонија. Нивното заедничко преведување личеше на невидено „пазарење“ на обата јазици. Тоа беше невидена исцрпувачка јазична битка, во која крајна цел, победата, требаше да се види во задржаната миризма на билјето од оригиналот во преводот. Минуваа заеднички исцрпувачи ноќи, навлегуваа во јазичните лавиринти, сигурни дека го знаат излезот, со што загазуваа уште повеќе во јазичната неизвесност. Најпосле овие преводи им беа објавени! Се радуваа како деца, а потем беа исполнети со видлива гордост поради продолжувањето на нивното пријателство низ преводите... АВТОДИДАКТИ Излезени обајцата во младините од Балканот, појдени едниот во Цариград, другиот во Париз, од сите љубови што ги имаа, а ги имаа како сите млади луѓе, најврежана им остана љубовта кон книгите. Учеа што учеа во големите универзитети, едниот во Цариградскиот другиот на Сорбонскиот, обајцата останаа недоучени, останаа големи автодидакти, останаа засекогаш фасцинирани од собраното време во библиотеки, храмови, мостови. А во нивниот сиромашен Балкан, ништо да остане навек, ниту мост, ниту храм, ниту библиотеки. Од сè што можеа да понесат, да продолжат, да оживеат во нивниот неспокоен Балкан беа книгите. Во книгите веруваа дека почива полнотата на животот, која за секогаш им недостигаше. Луѓето на Балканот никако да извлечат глава како што требаше, од една војна ги чекаше друга, никако да се навикнат на еден јазик на командување, веќе ги чекаше друг, проклетства големи, нашите татко ми и К. К. ги гледаа со книгите како некои задоцнети мисионери, како луѓе со друг ум, никој не можеше да ја разбере нивната голема љубов кон книгите. Ах, тие проклети книги им беа извор на разбирање или недоразбирање. Но тие веруваа дека луѓето ќе ги разберат, ќе ги прифатат нивните книги. Тие си ја обработуваа својата библиотека како нивен дел од светот во рајската градина. Тие воедно ги доградуваа нивните мали Вавилони, со таинствените ѕидови со книги, што ќе им ги придадеше судбината на првиот свијок, на сите свијоци на судбината. Нив ги разјадуваше одвнатре сомнежот дека нема да стигнат докрај да ја дообликуваат својата библиотека. Тие автодидакти, тие Дон Кихоти на Балканот, дојдени тука во погрешно време, имаа големи, нежни срца, го имаа срцето на сите книги... БИБЛИОТЕКА Кога К. К. и татко ми ќе ги исцрпеа главните политички прашања, што им беа наложени по слушањето на западните и источните станици, на крајот обично зборуваа за маките, по добрините, што им идеа од книгите. К. К. согоруваше да има што повеќе книги, да ги има сите книги на светот, а татко ми сакаше да ги има вистинските книги, книгите што го водеа во животот, книгите што ќе можеше да ги чита и дочита додека му течеше животот. К. К. беше за вистинска џунгла од книги во која ќе чекори, во која ќе се изгуби, во која ќе заврши, а татко ми беше за гора, за градина, во која секој цвет ќе му се насмевнува, кога тој ќе посака да го скине. И така, често К. К. му носеше книги на татко ми кои беа од голем интерес за него, а од спореден за К. К. Татко ми ги читаше овие книги, па ревносно му ги враќаше на К. К. , тој се занесуваше во содржината на книгата, која му најавуваше потрага по нови книги. К. К. најчесто му носеше книги на татко ми кои беа достојни за преведување, за да најдат заедничка работа, во годините на немаштијата. К. К. речиси половина од куќата во која живееше ја претвори во библиотека, цела соба ја испресече со регали, со рафтови за книгата, небаре беше тоа јавна библиотека, токму така како што беше видел во библиотеките во патувањата во Париз. За волја на вистината, во градот сè уште немаше, и долго време не ќе можеше да има, библиотека голема, богата и убава како неговата. К. К. често му зборуваше во татко ми оти сон му е целата куќа да ја претвори во библиотека... ПОТСТАНАР ВО ВАВИЛОН К. К. доаѓаше кај татко ми или прерано, или предоцна. Секогаш доаѓаше со нова книга, спис, мапа, небаре од него, од телото, од секаде извираа книги, записи. Во рацете секогаш ја носеше првата книга што сакаше да му ја покаже на татко ми. Занесен, никого не забележуваше, сè додека не влезеше во татковата библиотека. Ќе дојдеше на татко ми прв да му раскажува како открил голема ракописна Атлантида. Додека работеше на Факултетот, заедно со сите негови ученици трагаше по книги, запуштени списи во нивните куќи. Кога замина од Факултетот, верните студенти продолжија да му носат стари, пожолтени записи, засекогаш зафрлени од нивните родители. До пензијата му дадоа да работи во еден Институт за фолклор. Доби работно собиче, меѓу два страмни ѕида, обградено само за оваа намена, виснато над другите, како одајче во Вавилон. Кога некој друг ќе влезеше во неговото собиче што не знаеше како да се пробие, тогаш од сите страни паѓаа книгите, списите. Кога еднаш му рекоа дека неговите книги ќе го истиснат од собичето, тој гордо одговори дека тоа му е идеал, последниот сон. Новата книга беше повод К. К. да го прекине татко ми во работата, а овој да не се лути, зошто еднаш кога татко ми ќе се прекинеше во читањето, тешко доаѓаше до старата мисла што го следеше читањето. Најчесто К. К. шепотно му кажуваше на татко ми, го предупредуваше од каде иде опасноста. Нивната заедничка, единствена во градот љубов кон книгите создаде меѓу нив голема, голема доверба. Долго, долго во ноќта, во потрагата по дневната стратегија на опстанокот на семејствата, откриваа од каде дува ветрот. К. К. обично ноќе ги слушаше и толкуваше западните радиостаници, додека татко ми источните. Така ноќе до мугри ја составуваа вистината од двата дела до кои самостојно допираа. Така, книгите ги силеа новите непредвидени удари на судбината на Балканот, а тие идеа во секој миг, демнеа од секаде, да ги дочекаат подготвени. Да, книгите, ги водеа во животот, а тие мораа сами да се управуваат, за да не завршат како неразбрани балкански Дон Кихоти, како Бувар и Пекуше... КАРАНИЦИ ЗА ЈАЗИЦИТЕ Кога татко ми и К. К. не можеа да го откријат вистинскиот збор кога преведуваа, ги проколнуваа обата јазици, го спомнуваа вавилонското проклетство, несовршеноста на човечкиот поредок. Тогаш сите им беа виновни. По вообичаената тишина, во која најчесто им земаа залет мислите, татко ми и К. К. запаѓаа во бескрајни граматички расправи. Татко ми спокојно ги изнесуваше своите аргументи, предлагаше можни решенија. К. К. беше крајно категоричен во знаењето на својот јазик. Или по негово, или никако поинаку! Секој инсистираше на големото знаење на својот јазик. Татко ми на јазикот од кој се преведуваше, а К. К. на јазикот на кој се преведуваше. Кога јазичната караница го достигаше зенитот, мајка ми влегуваше во работната соба со послужавник, најчесто со слатко, кафе или чај. Мајка ми, кутрата, не можеше да разбере зошто толкава караница за еден, единствен збор. Зар во јазикот нема други зборови, си шепотеше во себе, оставајќи ги сега смирените старци, готови да се скараат за нов збор... Кога доцна во ноќта, исцрпени, ќе завршеа со преведувањето, нив ги обземаше задоволство поради свршената работа, но и внатрешен немир да ја продолжат во ноќта, под светлината на запалената ламба, нивната вечна дебата за јазиците, за вавилонското проклетство. Татко ми, најчесто ја застапуваше тезата за можната среќа во Вавилон низ вечното преведување, небаре мислеше на среќниот балкански Сизиф, за разлика од К. К., кој сметаше дека спасот би бил во откривањето на еден јазик за сите луѓе. Кога во младоста се најде во Париз и ги следеше големите европски дебати за воведување на есперанто како еден јазик за сите луѓе, К. К. остана за секогаш пленик на тезата за еден јазик, макар и вештачки, но за сите луѓе. Татко ми беше готов да ја прифати тезата на К.К. за еден јазик за сите, особено по големите, речиси непремостиви маки во преведувањето, но не се согласуваше таков јазик да биде вештачки, есперанто, или кој било друг јазик. Татко ми тврдеше дека таков јазик за сите луѓе може да биде само природен јазик, со стотици, илјада години постоење, со сите механизми на отстојување и одбрана, па макар да биде тоа јазикот на кој зборуваат и мал број луѓе. Тој сигурно помислуваше и на младите балкански јазици, кои сега слободно задишуваа, а вештачкиот јазик би ги задушил. К. К. не се согласуваше, продолжуваше со своите аргументи, до доцна, доцна во ноќта... БАЛКАНОВИЛОН Татко ми често им се доверуваше на своите книги, кога во тие црни невремиња не можеше да им се доверува на луѓето. Мајка ми често го наслушнуваше ова шепотење на татко ми над отворена книга. Првин се плашеше татко ми да не се врати од книгите, но со време, мајка ми навикна и за ова татково однесување имаше разбирање, кога се работеше за книгите. Мајка ми ретко го прекинуваше татко ми од книгите, освен кога се работеше за заеднички решенија што се однесуваат на свијоците на патот на животот пред кои ќе се најдевме ние, нивните деца. Татко ми најмногу милуваше, како дојденци, ние децата да учиме за лекари, за да им бидеме секогаш на припомош на луѓето, или инженери, од истите мотиви, но на сите, неговите деца, ни ја влеваше постојано љубовта да учиме јазици. Да ги учиме јазиците наши, јазиците на блиските, на далечните... Татко ми, кога беше во прашање школувањето на децата, единствено со К. К., кој беше студирал Педагогија на париската Сорбона, ќе разменеше по некој збор. Тие секогаш остануваа согласни, макар што К. К. и натаму веруваше дека ќе дојде времето, светот да заврши со само еден јазик, но дотогаш треба да се учат јазиците на блиските, на соседите. К. К. еднаш му рече на татко ми дека Балканот е проклет, мал Вавилон, или Балкановилон, па затоа луѓето ќе се спасат ако се сложат, сплотат низ сите јазици, ако се поврзат. Тука, татко и К. К. постигнаа полна согласност и така и во животот ги насочува и своите деца... ИЗБОР Татко ми и К. К. често зборуваа за распоредот на книгите во нивните библиотеки. К. К. првин ги вградуваше регалите и рафтовите во својата библиотека, некои од дрво, а други од метал. Првин го создаваше просторот, а потем го пополнуваше со книги. Се разбира, книгите ги редеше според содржината, материјата што го интересираше. Татко ми всушност имаше помалку простор за своите книги, покрај долапите, имаше во својата работна соба мала, речиси прирачна библиотека, но тука ги чуваше и речниците, енциклопедиите, граматиките. Книгите обично беа редени според редот што татко ми им го беше наменил да ги чита. Прочитаните книги ги враќаше секогаш на старото, почетно место. Така го исполнуваше кругот на прочитаните книги што беше и круг на неговиот живот. Се разбира, кругот никогаш не се исполни. Татко ми знаеше дека секој избор на книги, колку и да е совршен, може да ограничува, да ги брише другите можности. К. К. често му се жалеше на татко ми во неисцрпните разговори дека е невозможно да се сеќаваш на сите книги од библиотеката. За татко ми беше пресудно да се одреди кои книги да му се препуштат на заборавот. За него изборот на книгите, покрај привикнувањата на смртта, идеја што му ја должеше на читањето на есеите на Монтењ, беше најзначајната филозофија во животот. Татко ми му велеше на К. К., дека библиотеката ти е како самата судбина. Ако не можеш да ја избегнеш судбината, можеш да ги избегнеш непотребните книги. Но кои се тие, запрашуваше замислено К. К. Книгите остануваа неми сведоци на заедничкото време на татко ми и К. К. Наумија да си ги исчитаат сите книги од обете библиотеки. Подоцна ја напуштија оваа идеја, за да им се препуштат на преводите на јазиците кои што не ги знаеја најдобро. И тука се обесхрабруваа зашто ретко, речиси никогаш не им ги печатеа преводите. Секогаш ќе им најдеа некаков недостаток, но затоа со нив подоцна ќе се послужеа други. На крајот решија според нивните книги и до книгите до кои ќе дојдеа подоцна да направат некаков регистар на главните балкански идеи во времето. Во оваа идеја согоруваа нивните животи во непредвидливите текови на историјата на Балканот... ЖРТВА ЗА КНИГИТЕ Татко ми имаше пријатели кои би го жртвувале, а многумина и го жртвуваа животот за книгите. Сите тие пријатели ги поврзуваше невидлива нишка што произлегуваше од ракописите и ги означуваше нивните животи... * * * Татковиот пријател, К. К., слободно може да се рече имаше најголема приватна библиотека во градот. Тој верно сет живот го доградуваше својот книжевен Вавилон, со надеж дека еден дека ќе се устоличи во него и ќе ги прочита сите книги според распоредот што го формираше цел живот. К. К. беше очигледна жртва, како многумина расни библиофили, толку ретки на Балканот, да поседува што поголем број книги и неможноста сите да ги прочита за еден живот. Во таа противречност согоруваше неговиот живот во недоразбирање со своето време. Тоа предизвика постојано да му ослабува видот. На крајот можеше да го спаси само еден офтамолог од светски глас во Париз. Со социјалното осигурување, чии што прилози редовно ги уплатуваше и од старите заштеди, присобра доволно пари и отпатува за Париз... Оживуваше сонот за кој веруваше дека е за секогаш исчезнат. Париз му се откриваше негибнат уште од времето на младоста, кога заносно го освојуваше. Првин појде кон кејовите на реката Сена, небаре се брегови од книги, да ги продолжи никогаш запрените разговори со умните париски букинисти, тие верни чувари на книгите и нивната вечност. Препозна некои од старите букинисти, запозна нивни следбеници. Многу време беше истечено под мостовите на Сена. Се пробиваше со леснина во земјата на париските букинисти, како во своја позната татковина, откриваше нови книги, мапи, гравури, медали, хербариуми, инсектариуми, разни карти на Балканот. Го препознаваше својот дел на парискиот книжен Вавилон. Беше во својот личен рај. Беше среќен во библиотеката на двата брата на една голема река, со безброј краци на времето... Се враќаше во квечерините од земјата на париските букинисти, кога окото на сонцето за последен пат ќе блеснеше од последниот париски мост. Се случуваше букинистите да го задржат доцна во ноќта, да завршат во париските бистроа во заносни разговори за книгите, да го сметаат за достоен повратник од некаков далечен егзил. Се враќаше доцна во хотелот со малото куферче преполно со книги, купени или подарени од париските букинисти, кои ги ценеа К. К. како редок и достинствен љубител на книгата, од расата на големите европски читатели. Ех тогаш татковиот пријател К. К. забораваше на времето на животот, препуштен на времето на книгите... К. К. со светлината на видот што му преостануваше доцна во ноќта ги листаше, потчитуваше подарените книги. Живееше во сонот на книгите. Уште од мугрите на новиот ден повторно го означуваше истиот круг на бреговите на Сена, со новите книги и вистини на букинистите. И така сè до крајот на неговиот мал празник во животот, во подвижниот празник на Париз. К. К. наполно заборави на операцијата на очите за која беше дојден во Париз. Уште од раните утрини, сакајќи секогаш да ја престигне големата париска врвулица, ќе се најдеше крај Сена со ѓерданот чудесни мостови и безбројот книги кои за него зрачеа како бисери, во просторот во кој веруваше дека му се враќа животот. К. К. воспоставуваше свој поредок во времето што веруваше дека му припаѓа само нему зошто само тој го разбираше неговото значење. К. К. занесен во книгите речиси и забораваше на оброците. Ќе земеше еднаш во денот француски сендвич во паштета, го џвакаше расеано, внесен во некоја нова, непозната книга, која сакаше да ја има. И така секој ден, до крајот на неговата париска вечност. А кога парите неменети за операцијата кај познатиот париски офтамолог се топеа за купените книги, неговиот ревносен париски пријател, кој беше уште порано со него во преписка во врска со операцијата, дојде едно утро да го извести К. К., пред да замине кај париските букинисти, дека е закажан денот за операција на очите. К. К. ништо не одговори, туку веднаш го поведе парискиот пријател во својата хотелска соба. К. К. попусто се обидуваше да ја отвори вратата. Најпосле некако ја отворија вратата. Првин влезе К. К., па пријателот. Но што ќе види парискиот пријател! Книгите, кои го беа исполниле речиси сиот простор во собата, сами говореа. Одговараа на прашањата што требаше да му бидат поставени на К. К. * * * Утредента, уште в зори, кон париската железничка станица Гар де Лион, со правци кон Балканот, пред париската вообичаена врвулица, се пробиваше низ улиците, едно камионче преполно со новите париски книги на татковиот пријател К. К., кој сега речиси ослепен, задоволно со преостанатата светлина сигурно за последен пат гледаше кон париските кејови на Сена. Задоволен беше К. К. од некаква победа, чијашто смисла само тој ја разбираше... КРАЈОТ НА ВРЕМЕТО На проф. Антун Поланшчак Луѓето што создаваат библиотеки од своите животи се чини умират два пати: по нив најчесно умира и нивната библиотека. Марсел Пруст Откривајќи го на Балканот делото на Марсел Пруст, тој всушност ја откриваше полнотата на своето читање во животот. Романите на Пруст од циклусот во Потрага по изгубеното време, заземаа централно место во неговата библиотека која ги зафаќаше сите ѕидови од неговиот дом. Тој многу полагаше на распоредот на своите книги. Распоредот ги чинеше книгите живи, готови да зрачат со нивните зраци. Среде книгите, во таа во исто време гробница на времето, на неговото време, вниманието го привлекуваше черепот на некој некогашен римски легионер ископан некаде во средиштето на Балканот. Черепот беше речиси истрошен од времето, но за чудо забите цврсто му се држеа, а меѓу нив светкаа два свежо поставени заба, крај другите исто така свежо пломбирани заби. Неговата библиотека говореше најмногу за неговиот живот. Животот на читањето му го посвети на толкувањето на делото на Марсел Пруст. Ако Пруст го открил своето минато време, своето детство, младоста во вечноста на уметноста во срцето на картезијанска и бергсонска Европа, тој сакаше до исто откритие да дојде на Балканот. Черепот со пломбираните заби, гротескно и бизарно сведочеше за „изгубеното“ и „откриеното“ време во неговиот Балкан... КНИГИТЕ ВО ЖИВОТОТ На Олга Ничота, проф. по француски јазик Кога луѓето што најчесто ја опкружуваа се разретчуваа во нејзиниот живот, можеби најмногу поради староста, таа сè повеќе им се препушташе и доверуваше на книгите. Притаено си посакуваше животот да ѝ згасне при читање книга. Во градот немаше поголем читател од неа. Во младоста, кога пред војната како прва по успех завршила француска матура во една солунска гимназија, во неа се зачнала и големата, верна љубов до гроба, кон литературата. До крајот на животот, по војната и сталинизмот, во селидбите на Балканот, ќе им остане верна на своите записи и неколу француски книги. Ќе зрачи во балканското невреме со своето знаење, сензибилитет и добрина. Редица генерации за нивниот успешен пат во животот најмногу ѝ должеа на оваа тиха, мудра старица, со младовечен израз. Да, во градот немаше поголем читател од неа. Јас повеќе од сите други ученици ѝ носев нови книги за читање од разни патувања, а најчесто од татковата библиотека. Веста за нејзината смрт тажно ме одмина во немотивираната брзаница на животот, последната порачана книга за секогаш остана кај мене. Имаше во нејзината широка душа голема моќ, стекната со вечното и осмислено читање, да го припитоми во себе стравот од помислата за смртта. Во нејзината скудно наместена работна соба небаре зрачеше тиха осама и сенката на нејзината душа ги листаше оставените книги. Книгите беа вистинските мостови кои ја поврзуваа со другите, со светот. И кога еден ден и самата почувствува дека ја чита последната книга на животот, со последните сили ја среди, ја исчисти куќата, а потем ги собра и подготви книгите што требаше да се вратат. За неа, последниот ден на животот беше како и сите други. Владееше истата тишина. Само листањето на последните страници на книгата... Сè беше завршено и подготвено за тажната свеченост на која неа ќе ја нема. Крај рацете ѝ остана „Тесниот премин“ на Жид... * * * Во последните години на животот таа сè повеќе читаше научни списанија од областа на медицината, астрономијата, но им остана верна на граматиките, речниците, енциклопедиите. Во нејзината работна соба, која замираше со нејзиното исчезнување, беа оставени, со одделни ливчиња за нас, нејзините ученици, нашите последни позајмени книги, во распореди, што можеа да се толкуваат и како нејзините последни пораки. Така секоја книга сведочеше како единствен знак чија полнота на разбирањето не беше можна без нашето толкување и требаше да претставува според нејзината побожна замисла мост помеѓу нејзината духовна вечност и нашето останување во животот. На нејзината работна маса, под жолтиот ѕиден часовник и крај сината вазничка со секогаш свеж цвет, беа поставени еден врз друг во пирамиден облик сите нејзини речници од различни времиња и јазици. А врвот на пирамидата го означуваше минијатурниот речник, како последна точка на сите книги што можеше да се толкува и како тесен премин кон друг свет... III. ТАТКОВИТЕ КНИГИ, СЕЛИДБИТЕ, СТАЛИНИЗМОТ, БАЛКАНСКИОТ ЅИД ДУЉБИЈА Татко, во дваесеттите години, од Цариград, донесе една стара дуљбија, купена во една старинарница, во Капали-чаршија. Во старинарницата се продаваа главно стари воени трофеи и предмети од отоманското време. Дуљбијата му припаѓала на турски јаничарски заповедник. Тоа беше јасно изгравирано на неа. Во старинарницата можеа да се видат и разни други дребулии, но најмногу привлекуваа трофеите и оружјето. Блескаше јаничарскиот ѓердан со кој припадниците на најелитниот отомански воен род ја докажуваа својата припадност. Можеше да се видат и широките, потсвиткани јаничарски сабји, па малиот јаничарски бајрак крај лак и стрела, јаничарските пушки кременлии, јаничарските казани и лажици, единствените симболи на старата воена формација. Макар што времето на јаничарството беше одамна минато, уште од времето на сјајот и падот во отоманскиот период, во цариградската старинарница, во која се продаваа и се купуваа јаничарски реликвии, наминуваа многу луѓе. Не можеше лесно да се одмине јаничарското време. Тоа беше останало во луѓето. Татко рамнодушно ги гледаше јаничарските трофеи. Неговиот поглед запре живо само ма големата дуљбија. И самиот не можеше да си објасни зошто ја купи и ја понесе кон Балканот старата јаничарска дуљбија... Се чудеја блиските кога го видоа Татко со дуљбијата во родниот крај. Ќе го гледа другиот брег на езерото, преку границата, ќе го замислува идното патување, претпоставуваа најблиските. На дуљбијата најмногу ѝ се радуваше дедо. Тој како да беше осуден да самува, цел живот, крај езерото. Сите негови заминаа преку границата. Заминаа првин неговите браќа и сестри, а потоа и неговата рожба од првиот брак, синовите и ќерките. Беше среќен, посреќен не можеше да биде, кога го виде најстариот син од вториот брак, вратен од Цариград со големата дуљбија. А си мислеше, ако некој остане во туѓина, тоа ќе биде само тој, најстариот син. Дедо се радуваше на враќањето на синот, но и на дуљбијата, како дете. Не се разделуваше од дуљбијата ни дење ни ноќе. Уште при првите мугри, одеше крај езерскиот брег. Кога небото беше најпроѕирно, го гледаше со дуљбијата, другиот брег на езерото преку границата. Патуваше гледајќи низ дуљбијата. Во својата пловидба во место, се замислуваше како капетан на исчезнат брод... Минаа оттогаш многу години. Дедо исчезна во еден голем сон, со дуљбијата в раце. Долго време потоа, речиси се заборави на дуљбијата. Како да беше истрошена од гледање. Дуљбијата ќе останеше заборавена, ако еден ден не ја земеше Татко и ако не ја донесеше судбинската одлука да ја минеме границата со стариот семеен чун и засекогаш да останеме откорнатици... Ние тогаш патувавме ноќе. Дење не можевме да ја минеме границата невидени, незапрени, макар што немаше граничари ниту од едната ниту од другата страна. Границата толку бргу се менуваше што граничарите не стигнуваа да ја дочуваат. По долгата неизвесна ноќ, во која најголем соучесник ни беше стравот, плиснаа првите сончеви зраци. Бевме доста оддалечни од родниот брег. Не можевме ниту да наслутиме дека таму никогаш повеќе нема да се вратиме. Кога Татко, со сите свои, не успеа да го откорне семејниот праг, Мајка, потајум, ја задржуваше, длабоко во себе, надежта за враќањето. Татко, по многу години, уште од времето кога ја купи дуљбијата во Цариград, за прв пат ја зеде в раце. Ја издолжи низ трите продолжетоци, застана крај кормилото и почна да гледа наоколу. Првин ја сврте дуљбијата кон родниот брег, ја бараше својата куќа, каде ја остави мајка си, крај неоткорнатиот праг. Гледаше упорно во правецот на куќата, кон градината. Нешто прошепоте, лицето му се навлажни од неколку капки, не можеше да се утврди дали беа од брановите што удираа во чунот, или тоа татко за прв пат плачеше во животот. Нешто, тивко за себе, рече. Не можеше да се разбере што. Можеше само да се претпостави дека се разбираше со мајка си во далечина. Потем ја сврте дуљбијата кон Манастирот, на вишинката над нашиот град, во кој доаѓаа нашите и кога беа во едната и кога беа во другата вера. Ја задржа дуљбијата кон Манастирот предолго. На крајот, нешто прозборе што засекогаш остана непознато. Татко се вгледуваше со цариградската дуљбија до точките на довчерашниот живот за кој единствено тој не веруваше дека повторно ќе се врати. Во еден миг, дуљбијата ја сврте кон небото. Беше сигурно дека крај нејзиниот отвор се слизнуваше солза. Татко гледаше низ стаклата на дуљбијата во кои како да беше задржан погледот на неговиот одамна исчезнат татко. Сега синот, со дуљбијата, допираше подалеку од својот татко. Како да прекршуваше некаков завет. Покрај дуљбијата истекуваше друга солза. Беше време Татко да ја сврти дуљбијата кон брегот на пристанот на нашиот прв егзил, откако ја минавме првата граница во животот. Првин го запре погледот на реката што истекуваше од езерото и, на крајот, се влеваше во големото море. Семејниот чун пристигна на самиот излез на реката од езерото, до првиот мост. Ние сега како да го продолжувавме патот на јагулите кои од езерото стигнуваа до реката, па тука, десеткувани, ловени, сепак, издржуваа, продолжуваа кон морето, стигнуваа дури и до големиот океан. И ние, децата, потајум мислевме дека ќе го следиме истиот пат. И Татко веруваше во тоа. Зар еднаш не рече дека, откако еднаш ќе се напушти родното огниште, секакви патишта се можни... Минаа години а ние сè уште останувавме загнездени во градот крај реката што истекуваше од езерото. Татковите мисли не запираа, патуваа секогаш напред, минуваа нови граници, запираа крај други реки. Продолжуваа неговите мисли кон утоките, а Мајчините кон изворите... Кога заврши големата војна, Татко, не враќајќи се во родното место, што беше на час веслање со чун, појде кон друга река. Се разделивме од патот на јагулите бидејќи беше невозможно да ги следиме. Со тоа беше прекинат и нашиот голем сон. А границата што ја минавме, стана уште позатворена, само јагулите продолжија сè уште непречено да ја минуваат. Во времето кога Балканот беше најзатворен, како еден голем кафез, со повеќе мали земји кафези. Продолжувавме да го замислуваме патот на јагулите до океанот и до Америка и нивното враќање низ новата генерацијата. Колку беа несреќни луѓето... Патот кон другата река носеше друга судбина. Запревме во куќата крај реката, близу еден дрвен мост. Реката извираше од една планина, со високи бели врвови, и се влеваше во блиското јужно море минувајќи низ уште една балканска граница. На дуљбијата речиси и заборавивме. Се гледаше јасно и без дуљбија другиот брег од реката на кој се наѕираше стара тврдина, извишена тука уште од отоманското време. Останавме долго во куќата крај брзата река. Речиси и заборавивме на патот на јагулите, на митот да се следат до океанот, до Америка. Времето минуваше а татковиот сон да заминеме на Запад или на Исток, не се остваруваше. Сите граници на нашите можни излези беа затворени, а некои и заковани. Границата што ја минавме, заврши како најзатворена во светот. Дури и вестите за смртта што доаѓаа од двете страни, како да запираа на самата граница. Проклети времиња... Во нас, децата, како што растевме, се зацврстуваа спомените за езерото. Еднаш посакавме, за прв пат, да отидеме до него, да се доближиме до границата, до своите. Пред заминување, се сетивме на Татковата дуљбија. Тој ја чуваше до своите книги. Ни ја даде. Но како да сакаше да рече дека повеќе со неа нема што да се види. Појдовме кон езерото. Се доближивме со границата од страната на Манастирот. Постарите браќа се сеќаваа на него од времето кога го гледавме од другата страна на границата, од родниот град. Манастирот беше извишен од огромна карпа, над езерото. Долу, преку границата, на брегот, беа, како на ѓердан нанижани белите куќи. Среде требаше да биде нашата, веќе одземена, изворот на сите наши соништа. И сега дуљбијата, старата отоманска дуљбија, која сè уште не си го беше завршила своето, се наложи како единствен мост да го скуси просторот, да ни ја доближи родната куќа. Дуљбијата беше единственото големо око што супериорно си ја минуваше границата која беше будно вардена од двете страни. Го разгледувавме со дуљбијата, по ред, нашето гратче, невозможната цел на нашето враќање. Како да беа скарани жителите од две планети, а не блиски луѓе, дури и многу од нив од исти семејства... Се вративме со дуљбијата дома. Ја оставивме повторно среде Татковите книги. Татко, за разлика од нас децата, никогаш не појде на вишинката до Манастирот за да го види родниот крај, куќата... Минаа уште многу години. Границата, за чудо, се крена. Можеше секој да ја мине. Дуљбијата остана заборавена среде Татковите книги. ГЛОБУС Во средиштето на Татковите книги, имаше еден дел со стари географски карти и мапи, цртежи на славни патописци кои минале низ Балканот идејќи од Европа или од Азија. Имаше различни системи во бележењето на картографските податоци. Се нешаа азбуки, верувања, нечии планови, оставени на картите да ги продолжуваат илузиите на луѓето за некогашната величина. Имаше и еден релјеф на Балканот, од дамнина, работен според замислата на автодидакт - картограф. Нерамнините на душата беа нагласени на релјефот, па тој што го гледаше, можеше, за областа што го интересира, да ги проверува сите живи впечатоци за пределот, со видувањата на анонимниот картограф. Татко имаше исправано, додавано и одземено не малку од претставениот роден крај, на релјефот на анонимниот автор на големиот глобус. Троа езеро, малку планина и рамнина, на ридот манастир. Си го чуваше, го дополнуваше, го дооформуваше според кажувањата на старите источни и западни патописци. Татко остана речиси закован на Балканот, по двата отклона во младоста, на почетокот на дваесеттиот век, едниот кон Исток, до Цариград и Каиро, другиот на Запад, до Рим и Венеција. Остана во својата лична вавилонска тврдина, преполна со книги на разни јазици и азбуки, да го подготвува своето големо патување, продолжување на егзилот. Но немаше многу среќа со судбината на Балканот. Случајот овде попроклето одлучуваше од другите. Кога најде излез од урнатините на Отоманската империја и не му остана верен на цариградскиот лавиринт на Мајчиниот идентитет, Татко појде кон татковата земја, кон разгранувањето на својот албански идентитет. Таму го затекна фашизмот. Бегајќи од него, дојде во друга земја, во една друга судбина. Парадоксално, или како и да се земе, во времето на сталинизмот, макар и во кафез, го доживеа разгранувањето и мирниот период на семејството. Беше прв пат среќен, вистински среќен како семеен Сизиф. Знаеше дека на Балканот среќата не трае долго, па постојано подготвуваше ново патување. Сталинизмот ги затвори во кафезот и сите негови илузии, но со неговите книги, спасувани во сите фази на неговиот голем егзил, кога се пробиваше од урнатините на една империја, до лавиринтот на новата идеологија, стигнуваше до вистинскиот излез. Татко ме успеа да отпатува ниту со Балкан-експресот, кон Север, ниту со Симплон-ориентот, кон Исток. Но, затоа, никој не му пречеше, во своето вавилонско одајче среде спасените книги, да го замислува и да го довршува своето патување. Среде географските карти, ракописните мапи и релјефи на Балканот, Татко имаше еден глобус донесен од Цариград, направен на почетокот на векот, кога уште постоеше Отоманската империја. На овој глобус Татко прецртуваше, додаваше и одземаше, како што заповедаше историјата. Се случуваше, среде ноќ, или в мугри, да стане, да го врати глобусот, да пребарува по книгите, да ја бара лупата со најбистро и крајно зголемување, па Мајка да се разбуди од вечно лекиот сон, со кој небаре го вардеше големиот Татков сон и сета нејзина рожба. Тогаш Мајка си прошепотуваше, повеќе за себе: - Тој, - така го ословуваше понекогаш, особено кога имаше напластено, во длабочината на нејзината душа, долго прикривана лутина, - пак си замислува неостварливо патување! Кутриот, пак сиот ќе се троши, видот најмногу. Ќе го измачува глобусот, планетата на неговите илузии. Ама излез ќе нема, и ќе нема! Никој жив не излегол од сталинистичкиот балкански кафез. Само умот залудно ќе се залажува. Татко, сепак, продожлуваше, во ноќта, да го замислува донкихотовски херојското патување, никогаш збиднато во затворениот простор на времето. Попусто го вртеше глобусот, посилно и посилно, замислувајќи ја неговата оска, како одржувач на сета земјина рамнотежа, со сите води, океани и планини. Не успевајќи во животот да оствари поголем и траен отклон од Балканот што ќе можеше да го претпостави, да го набележи и да го замисли барем на својот глобус, по беспомошното прпелкање во сталинскиот кафез, Татко, во еден период, ги бараше незавршените патувања од соништата кои беа најсилни во неговата свест, по интензивното читање на старите европски патописи, особено француските. Се будеше во никоја доба, во ноќта, ги бележеше патувањата од сонот на глобусот кој потем го вртеше. Така, потсвесната илузија за оствареното патување, беше целосна... Татко во книгите ја бараше, а на мапите и најсетне на глобусот сакаше да ја набележи недофатливата идентитетна линија на семејството на неговите предци на Балканот. Сакаше на глобусот да му наложи димензија што, природно, не можеше да ја има: да сведочи за идентитетните линии слегувајќи длабоко, длабоко во времето. Добро ја познаваше Отоманската империја на Балканот. Проникна во тајните на правната организација на империјата во времето на нејзиниот пад, кога престануваше да важи цел еден систем на закони, морални обврски, обичаи, кои ја претставуваа архетипската суштина на речиси сите балкански народи. Неговиот живот беше низа од парадоксални ситуации на Балканот кои најчесто го спасуваа, но и го доведуваа со семејството во нови неизвесности. Мораше и од поразите да извлекува простор за спас на семејството. Откако ги откри старите кадиски сиџили од конзулскиот град за период од три века, веруваше дека ги има крунските аргументи да биде над клетите делби на балканските народи, ослободени од отоманското владеење. Знаеше дека во големата временска балканска магма која засекогаш ќе остане со живи значења, ќе се кријат многу големи и мали тајни за секое балканско семејство. Сакаше што подлабоко да нурне во минатото на своето семејство во долгиот отомански период, да извлече што повеќе светлина од пожолтените документи крај неговата вечна жолта ламба. Слезе длабоко, дури во 18-тиот век, во историјата на своето семејство по Мајчина линија. Откри старо кадиско семејство, но без да ги расчисти последните поединости, за губењето на мајчината идентитетна линија, за доаѓањето на неговите предци на Балканот, за разгранувањето, останувајќи притоа секогаш верни на кадиската традиција. Не можеше да одгатне каков судбински рефлекс ги поведе пред падот на Отоманската империја, да појдат во Цариград и да се измешаат во битките за заземање позиции во државата што се превртуваше како брод од тајфун! Знаеше повеќе од секогаш, откако ги откри кадиските сиџили, дека до крајот на животот ќе се пресметува со отоманското време и дека многу тајни ќе им остави на разгатка на своите потомци. Поинаку не можеше да биде... Татко во тие мигови на маглини и безизлез, несвесно ќе го завртеше глобусот и тој ќе го пренесеше мигум до нови, непознати предели, до други континенти, кај што сигурно имаше некој од неговите. Секаде во светот беа посеани, дури и кај што мислата не стигнува. Го вртеше стариот глобус и гледаше во уште постарите сиџили. Го замислуваше својот предок по мајчина линија, стариот кадија, можеби творецот на некој од овие сиџили. Пред да замине засекогаш за Цариград, со бројното семејство, дошол за последен пат крај езерото за да го мине своето последно балканско лето и за да има подоцна на што да се сеќава во анадолските далечини. Кадијата се беше зближил со семејството на нашиот дедо, со некои од нив и се беше побратимил. Сакајќи бездруго да остане поврзан со земјата која засекогаш ја напуштил, се согласил најмладата ќерка да му биде жена на нашиот дедо, тогаш веќе вдовец. И заминал неповратно за Турција. Таму го разгранил семејството. Подоцна и Турција им била тесна, па потомците заминуваат по светот, многумина блиски, уште и први братучеди, засекогаш се забораваат. Само случајноста можела да ги спои еден со друг. Кадијата повеќе никогаш не ја видел својата најмала ќерка. Си заминал од овој свет со голема рана во душата. Ґ оставил троа наследство, пари во една отоманска банка во Цариград на кои им се губи трагата. Таа, во триесеттите години, за прв пат ќе оди во Цариград, во Измир и во други градови кај што стигнале нејзините. Сите биле адвокати. Се сеќавале на Татко, нејзиниот син, бидејќи и тој учел кај нив, во Цариград, за адвокат. Ги напуштил кога никој не можел да поверува во тоа, особено по Татковата средба со Ататурк, кога сите врати за останување во Турција му биле ширум отворени. И тоа големите врати. Кој би го разбрал, кога не можел да се разбере ни самиот себеси! Мајка му заминала за да го стори тоа што не, можел да го стори син Ј, да овозможи да се преселат во Турција. Но се вратила на Балканот со голема тага во срцето, чувствувајќи се напуштена, заборавена. Првите братучеди ѝ се потсмевале на архаичниот турски јазик. Смешно им било како зборува братучедата од Албанија, велеле. Бабата, видела не видела, ја напуштила Турција, без вистински да рзбере која земја ѝ била татковина. Се вратила на Балканот кога и синот се подготвувал да ја напушти својата татковина. Не минало многу време, мајка му починала со чемер во душта... И така, во сите времиња, не престануваа Татковите размисли по кој пат да продолжи, на која преселба да се надоврзе. Забораваше дека веќе е затворен во баканскиот кафез и дека немаат веќе никаква реална смисла неговите илузии за продолжување на големата преселба. Ама никој не можеше да му пречи да си патува во мислите. И патуваше! И пак во мислите му се навраќаше на последното мајчино патување во Турција. Длабоко во себе беше задоволен што, на крајот, мајка му се помири со неговиот рефлекс за неизбежното враќање на Балканот. Се врати тогаш Татко во стариот дом крај езерото. На прагот на семејната куќа го чекаше неговиот веќе гровнат татко, со големи грижи, но сега малку живнат зашто го доживеа враќањето на синот од Цариград за кое сите му велеа дека е неможно. А тој постојано упорно веруваше во тоа. Не мина многу време и тој почина, може да се рече среќен зашто синот му беше тука да го преземе семејството. Потем, многу балканска историја натежна врз Татковите плеќи. Насетувајќи дека фашизмот може да го втаса, тој се спаси минувајќи ја со семејството границата и стигнувајќи во комунизмот... Дали тоа беше реванш на судбината затоа што го напушти Цариград и не создаде семејство во мирните предели на егзистенцијата, подалеку од балканскиот пекол? Во миговите кога не можеше да го открие вистинскиот одговор, го вртеше глобусот и погледот го упатуваше кон единствената голема семејна фотографија во која беа заедно со татка си, со испиени големи очи кои ја нагласуваа неговата постојана меланхолија, и со својата мајка, со енергичен поглед, каков што ѝ беше секогаш во животот. Татко го запираше погледот на својата мајка и како да забележуваше промена на фотографијата. Попуштила нејзината блага енергичност, попуштил копнежот кон своите. Над родителите, простум, на фотографијата е Татко, во цутот на младоста, штотуку вратен од Цариград, со енергичен поглед и изострени мустаќи, какви што имаа цариградските младотурци, подготвени да го забрзаат крајот на Отоманската империја... Размислуваше Татко, крај глобусот што се вртеше пред неговите очи и пред отворените книги, мапи, географски карти, и, којзнае по кој пат, се прашуваше дали тргнал по вистинскиот пат, дали ја изневерил судбината? Дали... дали... дали...? Размислуваше и прекројуваше. Дали има смисла да се бори со непредвидливата случајност, да се препушти на фаталноста...? Дали било подобро да се следи мајчината или татковата идентитетна линија, или да се изберела некоја средна линија во животот-егзил на големото семејство... Но што избра Татко? По кој пат појде? По кој пат ќе продолжат неговите потомци. И уште една ноќ го совладуваше, а беше далеку од вистинскиот одговор, ако тој воопшто постоеше. Кога беше сигурен дека нема одговор, ниту нов тек на преселбата, утешно го свртуваше глобусот... СЕМЕЈНИОТ ЧАСОВНИК Во сите преселби, пред насетени војни и окупации, освен книгите, секако не сите, но светите сигурно и секогаш, освен врската клучеви од напуштените куќи, за пустите брави на надежта на враќањето, ние секогаш го носевме и стариот семеен часовник со клатно, наследен од којзнае кои предци, часовникот на сите наши времиња. Кога заминувавме, го земавме часовникот со нас, и како со него да ги носевме сите наши времиња. Кога ќе пристаневме во попатниот или во крајниот предел на преселбата, ние, најнапред, проверувавме дали времето и натаму минува низ часовникот. Понекогаш се чудевме како стариот 'рѓосан механизам на часовникот успеваше да се раздвижи, по навивањето со стариот клуч, и тој 'рѓосан. Го одржувавме часовникот во постојано движење, како жив член на семејството. А кога часовникот, по секој час, со стариот зарипнат глас, го означуваше времето, нам биењето ни се чинеше секогаш различно. Го наслушнувавме и ни се причинуваше небаре е придушениот глас на некој од предците. Стариот часовник доби свето место во семејната иконографија и кога засекогаш ја минавме границата. Тој ни остана еден од ретките семејни предмети што сведочеа за напуштената и подоцна одземената куќа. Како да ни беа пренесени, со животот на часовникот што го одржувавме, најзначајните пораки од живеењето на семејството крај езерото. При едно од ретките, отворања на часовникот, Татко во него најде неколкупати здиплено пожолтено пусулче. Што ли ќе е сега ова? Го обзеде силна возбуда додека го раздиплуваше, внимателно, зашто хартијата, од допирите, можеше да се срони и така да исчезне пораката. Лесно го препозна архаичното арапско писмо. Мигум утврди дека на распосланиот лист е впишан вечен календар. Според приложеното упатство од непознатиот предок, се посочуваше сметањето на источното, за разлика од западното време. Имаше и неколку други кажувања за потеклото на часовникот, за поранешните сопственици. Татко, откако убаво ја протолкува содржината, внимателно, го здипли пусулчето и го врати на старото место, зашто и тоа, како да беше вградено во механизмот на часовникот. Учествуваше во прецизното покажување на времето... Така часовникот ни остана верен чувар на времето кое ни беше украдено од другата страна на границата, одземено бесповратно. За тоа најдобро сведочеа нашите животи, многу од нив пред завршување. Часовникот ни беше и верен чувар на семејната историја. Понекогаш овој стар часовник, со прост механизам, ни изгледаше како скелет на времето, а не ретко, како извор на страв, со своето бавно исчекување на секое биење, небаре свиок на неочекуваната судбина. Тој, не само што верно ни го мереше времето туку, во годините на тешкиот егзил, нè смируваше пред бескрајот, ги релативизираше бодежите на времето, беше на наша страна. Со време, големиот семеен часовник си го доби и достојното место, среде Татковата библиотека, веднаш под светите книги... Големиот семеен часовник, среде Татковите книги, како да ја ритмуваше многузначната тишина што ја нарушуваше постојаното прелистување на страниците. Не можеше да се случи да престане биењето на часовникот, не можеше да се случи да не биде навиен. Се внимаваше, речиси свето се внимаваше, да не се случи да престане часовникот. Зашто, ако тоа се случеше, можеше тој настан да се поврзе со секакви, дури и неверојатни мисли. Речиси сите во семејството, па и другите семејства блиски на нашиот дом, животот, точното извршување на дејствијата, го поврзуваа со постојаноста и точноста на нашиот часовник. Дури веќе и не му веруваа на часовникот од кулата на градската пошта, која се гледаше од сите страни. Бидејќи се случи еднаш тој да запре, да откаже. Остануваше единствено нашиот семеен часовник, најверниот во градот... ПАТУВАЊЕ Мајка ми кога беше млада оствари само две патувања во својот живот. Едното во Грција, а другото во Италија. Макар што патувањата беа дамна, дамна завршени, таа живееше постојано со нив. Ги дополнуваше, коригираше во сеќавањето, така што на крајот толку изменети овие патувања малку, малку личеа на вистинските патувања. И кога судбината ја закова во новиот град на Балканот со многудетното семејство, кога животот го губеше вообичаениот ред и се вселуваа немирот и неизвесноста, мајка ми живееше поинтензивно со старите патувања. Колку потежок ѝ беше животот толку повеќе го менуваше некогашното патување. Му бараше среќен излез. Во некогашното патување сакаше да го пренесе сегашниот живот, таму да му најде некаков излез. Животот ѝ течеше во тие кругови на илузиите... Никогаш не се ослободи од впечатоците на нејзиното патување во Италија. Некогаш посетените градови во Италија - Рим, Бари, Бриндизи, Венеција, ги претставуваа планетите на нејзината среќна галаксија во длабините на нејзината свест, во пределите на нејзините соништа. Нејзиното патување во Италија го пренесе и во нас децата. За нас посетените италијански градови беа стварност што живееше, се прошируваше во нас децата. Ние постојано патувавме во нив, ги проширувавме, разубавувавме во нашите мисли. И сè што беше видела, допрела, вкусила во Италија, во неа се доразвиваше, осмислуваше. Од малкуте научени италијански зборови започна да создава кратки но јасни реченици. Од неколку точно научени италијански поговорки создаваше нови конструкции, ги организираше своите знаења. За доучувањето на италијанскиот јазик многу, многу ѝ помогна старото радио на татко ми во облик на паун, што го донесе од Цариград, од своето единствено патување во животот во странство. И неколкуте познати арии од италијански опери, од славни изведувачи, што ги слушавме од блиските италијански радиостаници, мајка ми ги прифаќаше, потпевнуваше. Подоцна, сите ги пеевме во семејството. Се случуваше во мигови на нерасположение, поради гладот или војната, некој од децата да прифати некоја арија од италијанска опера, па сето семејство да пее, небаре тоа стануваше мал хор кој пееше во знак на љубов кон мајка ми. Овие рефрени, од деновите на среќното детство, ги понесовме во нашите животи, тие со нивните одгласи не престануваа во нас, да ни го пренесуваат ликот на нашата мајка, од времето на среќната прегратка, на нашите детства со неа... БОМБА Во животот на татко ми и мајка ми постоеше некаква секогаш премолчувана стратегија пред нас децата за спасот на семејството во годините на војните, селидбите. Ние никогаш не можевме да разбереме зошто татко ми пред селидбите неочекувано исчезнуваше, за повторно да дојде пред самата опасност или по неа. Никогаш, никогаш не го разбиравме ова разминување со војните, опасностите, смртта во воените и повоените години... - И така во Поградец дојдоа повторно Италијанците - го започнуваше мајка ми старото кажување, секогаш со нови зборови, но без да му ја измени суштината. Ние децата, макар што до подробности знаевме што се случило, сакавме да го слушаме гласот на мајка ми, тој пријатен ѕвонлив глас на судбината. - Да, дојдоа Италијанците, продолжуваше мајка ми. - И останаа троа време, пустите, не ти беа тие за војна... Ние го знаевме редот на настаните. Ги очекувавме мајчините зборови: - Па дојдоа Грците. Почна војна меѓу нив. А ние како големо семејство брзо се преполовивме. Кој под Грци, кој под Италијанци... Се случуваше да ни изгрее сонцето под Италијанци, да ни зајде под Грци. И обратно, деца мили. Кој да им го фатеше крајот. Војна, војна, пустината... Мајка ми, кога ќе се сетеше на војната, запираше. Зацаруваше тишината. Таа, сиротата, виде што е војна. И во годините кога остана без татко ми, загрижена од настаните на Балканот, по вестите што ги слушаше, а сè помалку ги разбираше, често нè прашуваше: - Деца, што велат, ќе има ли војна! - Не, мајко! - Јас за вас се плашам, деца, моето помина, само да нема војна... Да нема војна, да нема војна, овој рефрен ни остана за секогаш. Се сеќавам еднаш кога пламтеше војната во Виетнам, кога се бомбардираа невини луѓе, мајка ми, слушајќи од радиото дека ако започнат монсунските дождови во Виетнам ќе престанат бомбардирањата во Виетнам, инстинктивно промрморе: - Да даде Господ дожд... Еве и сега нè враќаше во своето време, во времето на војната кога го спасуваше семејството: - Кај запрев, деца? - Кога војуваа Грците и Италијанците во Поградец! - Е па, црна јас... тогаш малку требаше па да ве изгубам, да нè нема сите. Бомба, бомба падна в куќи! - Како се случи да останеме живи! - Сè ќе ви кажам, еве со ред! Татко ви, пред заминување, ми порача да останеме во нашиот дом, да слеземе во визбата, и тука да го дочекаме бомбардирањето. Тука во нашата куќа крај езерото, веднаш до пазарот, имавме сè што ни треба. Храна, вода за подолго време... Арно ама, мене пустата, нешто длабоко одвнатре ме копкаше да не останеме тука. Да избегаме од подрумот со храна и вода. Ние децата со непроменета возбуда го слушавме кажувањето на мајка ми по којзнае кој пат. Таа спокојно продолжуваше: - Не, реков, не остануваме овде! Ве собрав вас децата, зедов две торби храна, па појдовме во куќата на свекрва ми, која живееше со една од вашите немажени тетки, на грчка територија... Ноќта бомби од сите страни, пекол... Макар што го знаевме крајот, ние со секогаш нова возбуда ги слушавме зборовите на мајка ми: - По два дни минати кај свекрва ми, без да не погоди бомба, се вратив дома на италијанска територија да го земам остатокот од храната. Над глава ми фрчеа куршуми, кој ќе разбере, пустината, грчки ли беа, италијански. Куршуми, како сите други куршуми, црни, безимени... Слегов во визбата, каде што требаше да останеме за време на бомбардирањето. Кога таму што ќе видам, црна јас, бомба, бомба паднала во визбата... Леле, црна јас, тука ќе ни беше гробот... Се созедов и си реков: „О мајко мила, си ме родила среќна да си ги спасам децата!“ Откако се смирив, погледнав во визбата. Што ќе видам! Пекол! Ти имав голем ќуп полн масло. Скршен на невидливи парченца. Маслото се разлеало по ѕидовите. Си имав купено од патувањето со тетка ви во Италија убав голем бел порцулански сервис со сини ѕвездички. Сервисот разнесен на парченца. И ѕвездичките ги немаше... И тука, деца мили, се разминавме со смртта... ЗНАМИЊА Во нашата мала куќа крај езерото, во војната останувавме сами со мајка ми. А во времето на нашите детства имаше повеќе војна отколку мир. Мирот ни го носеше постојано само големата, спокојна душа на мајка ми. Да, и кога беше војна, од нејзината душа зрачеше мир, сигурност, надеж. Татко ми, кога ќе насетеше опасност за семејството од блиската војна, некаде ненајавено исчезнуваше, подготвуваше место за идната селидба на семејството. Тогаш мајка ми ја преземаше и татковата улога во семејството. Без неа неколку пати, немаше да нè биде. А тогаш времето немаше што не носеше во нашето гратче, кое беше на вистинска промаја на историјата. Што ќе се случеше крупно во историјата, првин се случуваше во нашето гратче. Низ ова гратче минуваа војските во војната. Мајка ми најчесто добиваше од војските или сама ќе сошиеше нивно знаме. Ние децата најчесто не разбиравме зошто мајка ми ги собира знамињата од различните војски, кога тие го заземаа или напуштаа нашето гратче. А тука, уште од турските војни, идеа секакви војски, за малку или многу време. Кога дојдоа италијанските војници во Поградец, мајка ми од нив за леб, масло, брашно и други прехранбени продукти купи италијанско знаме, а кога дојдоа грчките војници од нив купи грчко знаме. Сите се чудеа зошто мајка ми ги купува овие знамиња, но кога дојдоа повторно италијанските војници, таа го истакна италијанското знаме на чатијата од куќата. Така италијанските војници не ја гибаа нашата куќа. Но сепак се случи при повлекувањето на една италијанска чета, да запрат пред нашата куќа и да побараат да постават митралез на чатијата, зашто таа беше најистурена во градот. Мајка ми и порано беше се нашла во иста позиција, кога италијанските војници за прв пат го зазедоа Поградец. Тогаш таа нè спаси благодарение на знаењето на италијанскиот јазик. Но не одеше лесно. Ние, расплаканите деца, се наложувавме како аргумент. Но италијанските војници брзо се сентиментализираа. Заборавија на смртната опасност. На еден од нив бев му заличил на неговото чедо, па земајќи ме на раце, извикуваше: „Чедо мое, чедо мое!“ Се расплака. Мајка ми стигна да ги почести со слатко од дуњи и ракија. Но сега пред вратите на куќата беше друга чета. Во други времиња. Мајка ми сега немаше време ниту да го истакне знамето. Со нас сите, по којзнае кој пат, ќе беше за секогаш готово, ако и овој пат не проработеше мајчиниот инстинкт за спасување на семејството, на децата. Италијанските војници панично се повлекуваа со пушки, бомби, пушкомитралези. Нашата куќа пак беше неодминлива за војниците. Категорично сакаа да постават митралез на чатијата. Пред нив се испречивме расплакани ние децата. Нè подбутнаа, одминаа. Мајка ми стоеше пред скалите. На убав, но паничен италијански јазик им рече: - Запрете, војници. Во куќава се сместени ваши офицери... Војниците позапреа. Знаеја дека сите војници се повлекуваат. Но првин зачудени од заповедничкиот тон на мајка ми на јасен италијански јазик, не можејќи веднаш да се соземат, малку подзастанаа, и во вакви случаи никогаш не се повлекуваа. Челниот војник сомнително ја погледа мајка ми и заканувачки ѝ рече: - Ние, госпоѓо пак ќе се вратиме. Ако не ги најдеме тука нашите, тешко ќе ви се пише. Сите ќе ве стреламе... Мајка ми уште еднаш ја одложи смртта на семејството. Судбината сакаше италијанските војници да не се вратат. Но дојдоа грчките војници. Мајка ми имаше доволно време на чатијата да го истакне грчкото знаме... МАЈЧИНИОТ ЈАЗИК Само тишината е нашиот мајчин јазик. Бекет Кој ѝ беше мајчиниот јазик на Мајка? Таа, не многу по раѓањето, остана сираче. Татко ѝ ѝ донесе друга мајка. И така, како што се велеше, Мајка со цицањето не го прими мајчиниот јазик. Татко ѝ беше префект, во десеттите години на веков, на самата јужна граница, помеѓу Албанија и Грција. Грижи имаше на граничното место колку и да сакаш. Животот го научи да говори албански, грчки, турски, по нешто француски и италијански јазик... Јанина не беше далеку. Таму имаа многу свои, природно, тие го учеа грчкиот. Мајка, останата сираче, беше под грижа на големиот род. Кога малку израсна, одеше во Солун кај вујко Ј, кој тогаш беше хирург. Таа тогаш го утврди грчкиот јазик. Вујко ѝ беше женет со Италијанка. Беше вистинска сињора, како што велеше Мајка, кога често се пренесуваше во сеќавањата на своето детство. Не можеше да го заборави нејзиниот голем бел шешир, никогаш виден поголем. Од нејзе го поднаучи италијанскиот јазик. Во Солун, Мајка, во дваесеттите години, виде колку многу јазици се говорат, колку различни животи се живеат. На крајот од престоите во Солун, можеше да си направи биланс на научените и засаканите јазици. Освен грчкиот и италијанскиот јазик, којзнае од каде, го поднаучи и францускиот јазик, веројатно од учителката што идеше да ги учи децата на вујната. Сигурно Мајка, да останеше подолго во Солун, ќе научеше и кастилјански, од солунските Сефарди кои беа поврзани со нејзиниот вујко, во професијата. Мајка се сеќаваше на големите бели капи на Сефардите и на јазикот кој го говореа, кој ѝ беше најблизок до италијанскиот, ама сепак беше подруг. Мајка, по детството, повеќе никогаш не се врати во Солун. Остана во Лесковик, но во неа засекогаш се закорени грчкиот јазик. Кога судбината нè донесе во Скопје, кога реката Вардар го дели вудве и се влева кај Солун во блиското море, во Мајчиното сеќавање повторно се будеа солунските спомени. Таа најчесто ни зборуваше за прошетките крај морето. Во сеќавањата постојано ѝ се извишуваше Беаз-куле. Се сеќаваше на летот на белите галеби околу Кулата. Сега, половина век подоцна, занесена во реката, кај што неповратно ни се вгнезди судбината, гледаше неколку бели галеби, небаре излезени од сеќавањето. Но тоа се вистински галеби..., ја уверуваше Татко кажувајќи ѝ дека тие долетале дури од солунското крајбрежје и го носат здивот на блиското море. Мајка, загледана спроти текот на реката, дури и заборавајќи на татковото присуство, се враќаше повторно кон Лесковик... Таму беше во цутот на младоста. Солун и Јанина останаа само во нејзините мисли, никогаш повеќе не се врати таму. Со овие градови ја врзуваа засекогаш спомените на детството и на усвоениот грчки јазик. Јазикот, таков каков што го научи, се задржа во нејзината свест. И италијанскиот јазик си зазеде место во свеста на Мајка, но тој оживеа и се прошири кога Мајка и Татко за прв пат патуваа во Италија. Стигнаа, преку Бари и Бриндизи, дури до Венеција. Мајка не остана долго време мома во Лесковик. Дојдоа стројници од далечниот крајезерски град да ја бараат за Татка. Татко ѝ многу и не размислувал кога му ја побарале раката на неговата единствена ќерка. Мајка набргу минала во новото семејство, во куќата крај езерото. Сега, од свекрва Ј, чиј мајчин јазик бил турскиот, започнала да го учи, природно, и овој јазик. Но, тоа бил архаизиран турски јазик што се зборувал во Прилеп, кон крајот на минатиот век. Кога пламна грчко-италијанската војна, во четириесеттите години на веков, и се пренесе во нашиот град крај езерото, судбината стори на Мајка да ѝ оживеат, како никогаш дотогаш, и италијанскиот и грчкиот јазик. Кога ќе го зеземеа градот грчките војници, тогаш Мајка на овој јазик се разбираше со војниците за да го остават на мира нашето семејство. Кога градот ќе го заземеа италијанските војници и беа готови да ги казнат грчките штитеници, тогаш Мајка им се обраќаше на течен италијански јазик. Војниците го продолжуваа патот, а ние животот... Набргу, за прв па ја минавме границата, низ езерото, со семејниот чун, и во новата земја станавме емигранти. Моравме, во новата земја, да разрешуваме нова јазична енигма. Како и секогаш, во нашето семејство му останувавме верни на нашиот албански јазик. Можеше да се случи, поради присуството на другите јазици, нови и стари, задржани во сеќавањето или подзаборавени, да ни се смали фондот на зборови на нашиот мајчин јазик, но тогаш и во тој намален фонд пластевме повеќе значења отколку што можеше да издржи овој наш јазик. Ја згустувавме смислата на нашата татковина во овој остаток од јазикот. Таква беше нашата јазична судбина, продолжуваше нашиот егзил. Во новата земја се случи нашиот албански јазик да има статус на јазик на малцинство. Сега требаше и татко и Мајка, и сите ние, да ги учиме јазиците на мнозинските народи во земјата во која живеевме, македонскиот, српскохрватскиот и словенечкиот кои, во исто време, беа и службени јазици на југословенската федерација. Се најдовме во вистински јазичен лавиринт. Обично ни велеа, ако знаеме два јазика, полесно ќе го научиме третиот, четвртиот. Така можеби беше за нас помладите во семејството, но така не би за Мајка и за Татко кои беа во поодминати години. Татко требаше, во новата служба, како социјалистички судија, а подоцна и како судски преведувач од турски, албански и француски јазик, добро да го совлада македонскиот јазик, но во тоа никогаш до крај не успеа. Проникнат во старотурскиот, отоманскиот јазик, откривајќи ги неговите клучеви и енигми, по цариградските студии, убаво го совлада и новиот книжевен турски јазик, но немаше сили вистински да се справи со македонскиот јазик. Ние, неговите помлади и постари деца, добро го совладавме македонскиот јазик на кој, впрочем, и се одвиваше нашето школување во пределот на градот каде што не постоеше можност да учиме на нашиот мајчин, албански јазик, најчесто му го редактиравме и дактилографиравме преводот од другите јазици. Со еден од постарите браќа, Татко дури преведе и една цела книга која никогаш не се објави, некаде или од некого се загуби, а на крајот се објави под името на друг преведувач... Мајка, посамоука од Татко, со малку школо во Јанина и во Солун, многу подобро ги совладуваше новите јазици. Навистина, со помало лексичко богатство, ама тоа што го знаеше, на сите јазици, беше јасно, чисто и звучно. И ние децата, кога заодевме на училиште и кога стигнавме да ги откриваме и да ги учиме странските јазици, се одредивме првин за францускиот јазик. Мајка, со малкуто незаборавен француски јазик, толку колку што ни требаше за почетното учење, нè храбреше да истраеме во долгиот пат на учењето на јазикот... И, по многу години, откако Мајка остана сама, сама со татковите книги, честопати се прашувавме кој беше нејзиниот, а со тоа и нашиот мајчин јазик... СВЕТИТЕ КНИГИ Мајка, кога остана со својата кристална самота, со сите нејзини деца разбегани низ меандрите на животот, во себе насетуваше длабоки пориви на побожност кои, со времето, како да се готвеа да излезат на површината на животот, по многу години потиснување. Ако Мајка веруваше во нешто свето што ја доближуваше до Бога, тогаш тоа беше верувањето во мисијата оти Севишниот ја испратил да ја дочува нејзината рожба, да ја додржи во прегратки додека не ѝ затврднат крилцата па, потоа, да одлета во непознатите пространства на животот. А од тоа не можеше да постои посилна религија. И сега, кога остана сама, а со сите чеда и внуци, со разбуденото Божјо присуство, Мајка влегуваше во беседа со Бога низ Татковите свети книги. Веруваше дека во нив има недотолкувани Таткови пораки низ кои таа го насетуваше неговото живо присуство. - И да има друг живот, чеда мили, јас останувам со вас, - ни велеше таа често, кога нè пречекуваше крај Татковите книги. Сакаше да ги дочитува, да ги дотолкува оставените свети книги од Татко, да ни пренесе нешто значајно и, препуштена засекогаш на нас, на нејзината рожба, и таа да го дооди својот пат на егзилот. Не нè оставаше Мајка како свеќа да догоруваме, осамени. И затоа, времето на животот што ѝ преостануваше, сакаше, на еден нов, возвишен, свет начин, да ни го жртвува, да биде тоа нејзино последно жртвување. Имаше денови кога непрестајно го читаше Куранот, запираше на пасажите кај што, крај персиските минијатури, цртани и пишувани со рака, имаше и по некоја точка разлеана пепел, останата од некогашното Татково читање, со цигарата над отворената книга. Имаше донови кога Мајка се префрлаше на Библијата. И таму ги среќаваше точките со пепел од Татковата цигара, по неговите занесени читања. Имаше денови кога истите точки пепел ги наоѓаше и во Талмудот. Вистина е дека најмногу точки пепел имаше на страниците од светите книги. А можеби и затоа Мајка најчесто беше со нив, со Татковото присуство. Ти минуваше во мислите од една во друга света книга, како низ невидлив мост кој во нејзината свест беше цврст, а сигурно и во потсвеста. Минувајќи низ двете религии, рисјанската и муслиманската, останати во следот на преобраќањата, во нивната генерациска алка, Татко и Мајка се беа здобиле со силно чувство на релативизирање и на најпротивречните вистини во животот. Меѓу Татковите книги, Мајка откри и прастар примерок на Библија на чија последна страница имаше испишано дати, со речиси веќе избришан ракопис. Веројатно години на раѓања, на свечени и тажни датуми на семејството. Размислуваше длабоко за овие описи, во нив повторно откриваше пепелести точки, од Татковите чести навраќања. Дали ова било некакво допишување на последните фази од минувањето во друга религија, префрлување на нова света книга, или оваа семејна хроника се допишувала во Божјото присуство, преку светата книга... Мајка и во стариот примерок од Куранот, со арапско писмо, во чие толкување Татко беше многу вешт, откриваше допишан ракопис, крај безбројните персиски минијатури. Мајка откриваше и понекое допишано арапско зборче, со Татковата рака. Сакаше да допре до тајната на зборовите во измешаниот ракопис на Татко споредувајќи го со оној, веројатно на неговите непознати предци, чие присуство го сугерираше постоењето на оваа света книга. Имаше мигови кога Мајка жалеше што не се беше внела порано во големите тајни на Татковата библиотека, додека тој беше жив, за да ги дотолкува за нас, за нашиот неизвесен егсил. И за нас останаа исчезнати, или затворени во самите книги, многу тајни од Татковата библиотека. СОНИШТАТА НА ИЗГУБЕНОТО ВРЕМЕ Сонот на сите во семејството ни беше најголемото богатство. Соништата на сиромасите немаат граници тие си личат насекаде во светот. Соништата во сиромашните бегалски семејства се големо богатство. Ни се случуваше во семејството, Татко и Мајка за тоа најмногу ни раскажуваа, настаните во сонот да ни се случуваат во напуштената куќа, крај езерото, само во родната земја, преку границата. Ако секој си го раскажеше сонот, ќе се составеше хармоничниот мозаик на напуштената татковина, толку збришана во стварноста од минливото време и од заборавот. Мајчиниот сон одеше подалеку, се пробиваше низ лавиринтот на напушените домови на семејството. Стигнуваше до родниот Лесковик, на границата, ја минуваше, стигнуваше до блиските во Јанина, па во Солун. Таа одеше кај нив, кај родата на прерано изгубената мајка, по троа семејна топлина. Во сонот ја постигнуваше изгубената полнота од животот. Предците, блиските, доаѓаа и во Татковиот сон, да се договорат за наследената земја, да ја толкуваат вистината од двосмислените тапии. Татко ја сонуваше сопствената земја и сопствената куќа во која никогаш не се врати, а по разните делби и одземања, остана цела само во неговиот сон. Нашите соништа, на децата, стигнуваа до езерото, до некогашната граница, и тука запираа. Стигнуваа соништата до Манастирот на самата граница, над езерото, меѓу двете скарани земји, меѓусебно затворени... Многу години подоцна, кога границите ја загубија поранешната смисла и соништата беа изветвени, ни дојдоа блиските, од другата страна на границата, невидени еден век... Години, многу години минаа, без да се запознаеме, а колку сме блиски, - ни велеа постарите кои ние младите воопшто не ги познававме. И почнавме да си ги раскажуваме соништата, сонувани на двете страни додека беше балканскиот ѕид - границата. Толку ни беа слични соништата што можевме да си ги дополнуваме, тие соништа, на изгубеното балканско време... МОЌТА НА ЈАЗИЦИТЕ Во љубовта кон Италија, што се роди при нејзиното големо патување во младоста во оваа земја мајка ми посебен однос покажуваше кон италијанскиот јазик. За мајка ми јазикот беше татковина, а таа негуваше во својата душа повеќе татковини. Доцна во ноќта, кога ќе нè легнеше нас децата, а татко ми повеќе немаше желба да ги слуша далечните радио станици, мајка ми долго, долго време со стрелката на прозорчето на радиото во облик на раширен паун, бараше некоја од италијанските радиостаници, кои ноќе многу добро се слушаа. Таа така долго време го продолжуваше своето патување во Италија. Остануваше до доцна во ноќта, понекогаш и до мугри, заспана од музиката, небаре и во сон го продолжуваше некогашното патување во Италија. Фашизмот во Италија мајка ми ја срети збунета. Таа ни на сон не очекуваше дека новата средба со Италија ќе се изроди во воено присуство. Пламна набргу и грчко-италијанската војна. Нашата куќа крај езерото беше истурена и погодна за извидници кон сите страни. Во уличните борби помеѓу Италијанците и Грците, и едните и другите сакаа да ја освојат за да имаат подобар преглед и предност во натамошните борби. А ние децата, склопчени околу мајка ми, го очекувавме во секој миг својот крај. Смртта можеше во секој миг да почука на портите од нашата куќа. Гратчето само во текот на еден ден ги менуваше окупаторите. Стравот ги беше приковал сите за домовите. Набргу се расчу дека напредуваат италијанските војници. Грците не успеаја да допрат до нашата куќа. Но затоа италијанските војници беа пред порти. Се слушаше насекаде нивното аааваантиии! Најпосле забувтаа првите удари со кундаците од пушките на портите од нашата куќа. Мајка ми слезе брзо по басамаците, со сите нас децата. За прв пат гледавме вакви чудно облечени војници, со големи шапки, а на нив наредени пердуви. Место страв, нас помалите нè обземаше смеа, но се воздржувавме. Мајка ми храбро ги отвори портите. И на јасен, отсечен јазик им се обрати на италијанските војници. Војниците можеби при првиот допир со својот јазик јасно искажан од една доморотка, по толку минати километри во туѓата земја, видливо изненадени ги спуштија пушките. Бевме изненадени и ние децата слушајќи ја мајка ми за прв пат како говори на италијански јазик. Не можевме да ја препознаеме. Нè обзеде чувство на гордост, стравот нè напушти, во нас се вселуваше надежта на спасот. Мајка ми ги молеше војниците да ја остават нашата куќа намира. Војникот со две еполети на униформата, љубезно ја поздрави мајка ми и ја замоли војниците на чатијата да постават пушкомитралез за да ги бијат Грците, ако се вратат. Тогаш мајка ми нè собра нас децата околу себе и речиси заповеднички, на јасен италијански јазик им рече на војниците дека ако и тие имаат Бог и деца, ќе ја напуштат нашата куќа. Мајка ми, од некаков силен извор во себе, дотогаш речиси непознат за нас, како да командуваше со италијанските војници. Говореше течно и јасно, без замор. Италијанските војници не беа начисто дали е мајка ми Италијанка, мажена во овие краишта, или тоа беше некакво балканско јазично чудо. Имаше во јазикот некаква силна внатрешна, маѓепсничка моќ, која владееше секогаш кај луѓето. Мајка ми како да го собирала, згустувала во себе тој италијански јазик, слушан само од радиото, по нејзиното прво големо патување во животот, па сега во вистинскиот миг на судбината спасоносно го испушта од себе. Чудото навистина се случи. Заповедникот на војниците ѝ се поклони на мајка ми, и тие се оддалечија од нашата куќа. Грците притискаа од сите страни. Мајка ми најпосле со олеснување воздивна. Уште еднаш нè оттргна од смртта благодарение на знаењето на италијанскиот јазик. Така, во нас децата сè почесто се врежуваше свеста за чудесната спасувачка моќ на јазиците... РАКИЈА И МЕЗЕ Кога татко ми токму на залез на сонцето во чардакот ја оставаше книгата по долгото пладневно читање, тоа беше знак мајка ми да придојде со бокалчето домашна ракија. Мајка ми добро знаеше кога татко ми имаше расположба да пивне само ракија, а кога за мезе и ракија. Најчесто второво се случуваше кога придојдуваа пријатели, а нив ги имаше често. Мајка ми беше вистински мајстор од малку да направи чудесно мезе. Во годините на немаштината и социјалистичките задруги, мајка ми во парченцето земја во градината, скришум садеше малку пиперки, модри и црвени патлиџани, лук, кромид, магдонос, краставици. Успеваше да ги прекрие со трендафили, каранфили, задолжително босилек, така што речиси никој не знаеше за тајната градина на мајка ми. А овие плодови, макар што ја делеа земјата со цвеќињата, на мајка ми секоја година ѝ успеваа. Татко ми во шега кога ќе узрееја првите модри патлиџани велеше дека и земјата ја сака мајка ми! Тогаш на пазарите речиси и ги немаше овие продукти, а ако ги имаше брзо исчезнува, но беше сигурно дека најчесто завршуваа во големите мензи, во кои немаа сите пристап. Мајка ми кога ќе узрееја плодовите од градината му правеше најдобро мезе на татко ми и неговите пријатели. Од магдоносот, ситно исецкан правеше необична салата, а остатокот го употребуваше за тараторот, правен од маштеницата од млекото на козите што тогаш скришум ги чувавме. Ми остана навик кога ќе дојдеа татковите пријатели, да се најдам кај нив најмногу поради мезето! Татко ми и пријателите не забележуваа како брзо исчезнува мезето. Не помагаа ни строгите повремени погледи на татко ми. Подоцна кога израснав и се вклучував во разговорите со татко ми и пријателите и си дозволував да си пивнам од ракиичката, јас повеќе јадев, многу повеќе, отколку што пиев. Мезето повторно брзо исчезнуваше. Но татко ми повеќе ништо не ми велеше, но со време сè повеќе ми стануваше јасно дека помеѓу ракијата и мезето, времето и разговорот, постои некаков ред и согласие, до кои не се доаѓа лесно... ВКУСОТ НА ТЕСТОТО Од сè што остана живо од италијанската љубов на мајка ми, во годините на зголемената немаштија остана само вештината да ја обликува во непредвидливите облици на тестото. Таа од своето патување во Италија ја откри за секогаш магијата како тестото да нè ослободи од тажната реалност на немаштијата, гладот. Таа можеби за прв пат, пред италијанската окупација, ја пренесе во својот роден крај тајната на шпагетите, макароните, лазањите и многу, многу други италијански волшепства од тесто. Со троа брашно, вода и многу љубов и умешност таа ни ја задоволуваше шарената илузија на нашето детство. Ние всушност секогаш го јадевме истото тесто на нашите денови на сиромаштија, но секогаш со привидот дека мајка ми ни подготвила нешто друго. Што е вистина, таа ја наследи семејната традиција, на неколку балкански начини да го меси тестото, да прави резанки, погачи, пити, буреци, кифли, но со новите италијански волшепства за обликувањето на тестото, таа во нас ја прошируваше медитеранската илузија. Илузијата на нејзиното дамнешно патување. Колку и да го одржуваше во своето сеќавање дамнешното патување во Италија, заборавот го чинеше своето, но мајка ми никогаш не го заборави италијанското месење на тестото. Тоа стана дел од нејзиниот живот, од нејзиниот работен крвоток. Наша насушна потреба. Така мајчината љубов кон тестото во извивањето на секогаш новите облици од него се пренесе и на нас децата. Често кога устата ни се исполнуваше со облиците на тестото, ние го чувствувавме и допирот на рацете на мајка ми. Овој вкус ни остана долго во животот и во времето кога нè напушти сиромаштијата... ТИКУШ Само на празниците мајка ми ни месеше тикуш. Ние децата празниците најмногу ги очекувавме поради тикушот. А тикушот ти е вид балканска пита, со неразјаснето потекло, како многу нешта на Балканот, што се подготвува со брашно, млеко, јајца, пилешко месо (а може, ако се има, и јагнешко). Првин се меси брашното, па се сука тестото во два дела. На првиот положен дел на исуканото тесто на тепсијата се положува на парчиња месото со сосот од варењето и заматените јајца со чаша млеко, а потем се положува и другата тенко сукана кора. Се пече во рерна, а, се разбира највкусниот тикуш се пече во фурна или под вршник. Мајка ми правењето тикуш го беше наследила од мојата баба по таткова линија, а таа пак од мојата прабаба и така во недоглед. Мајка ми на сестра ми и снаите им ја пренесе тајната на тикушот. Така тикушот сега почесто го јадевме не само на празниците во семејниот круг. Но секогаш со различен вкус - никако да се достигне вкусот на мајчиниот тикуш од времето на сиромаштијата и социјалистичките купони... СЛИКАТА НА СТАЛИН Татко ми остануваше доцна во ноќта заробен од книгите. Чекаше сите да заспиеме, па да продолжи да чита и размислува позасилено, како што велеше шеговно, со силата што се ослободуваше од нашите сништа. А и мајка ми не си легнуваше пред татко ми, постојано си наоѓаше нови работи. Една таква доцна пролетна ноќ на 1948 година, во нашата куќа неочекувано се втурна сурија непознати луѓе. Првин без тропање влегоа преку чардакот во собата во која спиевме ние децата. Татко ми велеше дека најдобро затворените врати се отворените врати. И така, нашата куќа секогаш беше отворена. Најстариот брат прв се разбуди и, прескокнувајќи неколку басамаци, веднаш се најде пред татко ми. Застрашно едвај испелтечи дека дојдените луѓе ја бараат сликата на Сталин. Обично во нашата соба над главите висеа две големи, убаво врамени слики на Сталин и Тито. Татко ми никогаш пред нас децата не покажуваше знаци на несигурност или страв и при најтешките удари на судбината. Веднаш му стана јасно дека овој пат со „големиот брат“ Сталин е засекогаш готово! Долго време не можеше да им верува на западните радиостаници, особено на Би Би Си, што скришум ја слушаше, особено по нашето заспивање, дека помеѓу Тито и Сталин се случува нешто сериозно. Татко ми мирно очекуваше дојдените луѓе да го одведат поради најдената слика на Сталин во куќата. Најмалку мотиви имаше во животот да му верува на Сталина, но беше јасно зошто ја држевме сликата на Сталин покрај онаа на Тито. Се разбира, поради сигурноста на семејството, на нашите детства. Мирно очекуваше дојдените луѓе да го одведат поради најдената слика на Сталин. Порано беа сомнителни семејствата во кои немаше слики на Сталин. А сега... Немаше многу време за размислување. Се подготвуваше да замине. Но наместо луѓето од полицијата на вратата, пред работната соба на татко ми се појави мајка ми носејќи ја со двете раце големата врамена слика на Сталин. Кутрата, и на соне не можеше да насети дека во рацете ја држи последната пресуда на татко ми и на крајот на семејството. Татко ми, разбирајќи веднаш дека уште еднаш се разминал со смртта, смирено ја запраша мајка ми што прави со сликата, додека луѓето од полицијата излегуваа од куќната порта. Мајка ми, без да предусети што се случило, мирно рече: „Пред некој ден забележав дека на сликата на другарот Сталин се насобрала голема прашина. А начув од соседите дека луѓе од власта ќе одат да видат како се чуваат сликите на Тито и Сталин (!). Па си реков, дај да ја избришам сликава, ја задржав в кујна, а сега еве итам да им ја покажам на луѓето, но тие си заминуваат.“ На татко ми како да му се смрзна крвта. Со последни сили сепак тивко изусти: „Жено кутра, со Сталин е готово! Се скара со Тито. Да ја најдеа луѓето сликата на Сталин во нашиот дом, сигурно ќе ме одведеа. И којзнае дали ќе се вратев!“ Сега мајка ми се вџаши. Ја испушти големата слика. Стаклото на сликата се искрши на илјада парченца, небаре од секое од нив се одразуваше судбината на семејството. Мајка ми откако се созеде прибрано изусти: „Леле Господе златен, што ќе сторев, пуста јас! Леле, леле... Па јас сум трчала со сликата по нашата смрт! Леле, јас црна...“ „Ти сите нè спаси!“, ѝ рече татко ми смирено и ја прегрна. Така уште еднаш се разминуваа животот и смртта во постоењето на нашето семејство... УДАРНИЧКА АКЦИЈА Татко ми и К. К. беа внесени во преведувањето на еден стар текст (според К.К. многу значаен за осветлувањето на историјата на Балканот), кога од вниманието ги оттргна гласот на едно момче од реонскиот партиски комитет, кој се внесе од прозорецот во приземната соба во која работеа двајцата старци: - Ајде, стари паразити, на доброволна работа. Оставете ги празните хартии. Придружете ѝ се на работничката класа... Татко ми ги крена бавно очилата, внесен во текстот не ги разбра зборовите на момчето што брзо одмина. К. К., откако забележа дека момчето доволно се оддалечило, му рече на татко ми гласно: - Мангупи... невоспитани. Нè викаат на ударничка акција. Да копаме земја, а ние копаме длабоко во историјата. Татко ми сега разбра што се случуваше, па тихо му се придружи на К. К.: - Ако копаме сите, кој ќе ги врши другите работи! Надвор ечеше мобилизаторската песна: „Америка и Енглеска бияе земља пролетерска!“. Стариот К. К. по овие зборови од песната започна да се смее. Татко ми, уплашен да не излезе К. К. надвор и да го докажува спротивното, продолжи гласно да го чита преводот на документот... - Па тоа е впрочем нивна, а не наша работа, нека се борат за „пролетерска Америка и Енглеска“ - рече утешно К. К. и се внесе со татко ми во стариот текст. СРЕБРЕНОТО ОГЛЕДАЛО Мајка ми рано останала сираче. Од мајка си што не ја видела беше наследила едно старо сребрено огледало. Кога се омажила за татко ми, среде чеизот блескало едно старо сребрено огледало. Тоа огледало нè следеше во сите селидби. Мајка ми никогаш не се одделуваше од сребреното огледало. Често длабоко во ноќта ќе запалеше свеќа и го осветлуваше сребреното огледало. Долго во ноќта му шепотеше на огледалото. Татко ми знаеше за мајчиното доверување на огледалото, но никогаш не ја прашуваше што му зборува на огледалото. Ние децата, како што растевме, различно ја толкувавме мајчината верност кон сребреното огледало. Мајка ми најчесто од огледалото ја довикуваше својата мајка, небаре беа во некаков тих дијалог. Мајка ми при големата селидба се збогува со сите блиски. Само неколку чекори зад таа проклета балканска гранична линија ѝ го изменија животот за секогаш, ја пресекоа од нејзиното семејство, од преостанатите браќа, од сите блиски. Речиси половина век таа добиваше кратки депеши за сите умирања. Со своите рожби небаре сакаше да воспостави некаква рамнотежа. За сè таа му се доверуваше на сребреното огледало. Свето се вардеше да не се скрши огледалото. Во нејзиното семејство, одамна, можеби уште кога беше откриено огледалото, неговото кршење се сметаше за знак на несреќа. Мајка ми во огледалото го довикуваше изгубеното време... ОРДЕН Среде татковите книги долго време блескаше неговиот посребрен Орден на социјалистичкиот труд од трет ред, единствениот орден што беше го добил во својот долг работен век. Татко ми долго време интимно, особено по големата селидба и пресудните години за опстанокот на семејството, интимно присакуваше да добие каков било орден или медал. Како нечлен на Партијата, неговите шанси за добивање на сканиот орден беа речиси никакви. А во нашето соседство, во празниците, насекаде во градот, ние гледавме многу помлади од татко ми, но партијци, како носеа на градите повеќе оредени и медали. Некои што имаа повеќе ордени ги носеа само ознаките, а тие што имаа само еден, го носеа самиот орден или големиот медал. Ние децата не можевме да разбереме зошто татко ми, кој работеше деноноќно, не може да има ниту орден дури и медал, а другите кои работеа помалку од него имаа повеќе ордени. Во семејството секогаш се премолчуваше прашањето чиј одговор можеше да се насети, лебдеше во просторот. Не се поставуваа прашањата што можеа да ја подзасилат болката. Во сиромашните семејства тишината е големо богатство. Тишината поради немањето за нас беше голема вредност! * * * Нашата претстава за ордените ја дополнуваа руските филмови кои ги гледавме како деца веднаш по војната. Макар што војната не ја паметевме, бевме родени кога таа започнуваше, а сега кога го осознававме животот во мир, за нас како да започнуваше војната во руските филмови. А гледавме само руски и секогаш руски филмови. Во нив ја гледавме само војната и само војната. Во нашите млади души се врежуваше за секогаш крикот на војната, кој одекнуваше длабоко и далеку во нашите животи. Мене ми се врежаа за секогаш генералите победници во нивните бројни ордени и медали на градите. Да имаше уште простор на нивните гради, уште ќе имаше ордени, медали. Потоа дојде времето на значките, на ударничките медали... Уште тогаш гледајќи ги руските филмови, а во нив војниците и офицерите со медали и ордени, ни беше јасно дека орденот е значајна работа во животот, но дека неправедно се доделува кога гледавме кој сè носеше оредени на државните празници. Ова чувство за важноста на ордените ни го потсилуваше и случајот на нашиот татко кој толку многу сакаше да добие орден од кој било ред, само да е орден, или кој било медал. Но, ние само ги предусетувавме мотивите на татко ми. За него тогаш беше многу значајно да има орден. Најпосле татко ми на еден Први мај го доби својот Орден на трудот, на социјалистичкиот труд, од трет ред. За нас децата тоа беше најзначајниот орден на светот. Со него татко ми беше среќен. А тој всушност на орденот му се радуваше само поради нашата среќа. Сметаше дека по добивањето на орденот во градот ќе се тргне и последната сенка на нелојалноста што можеа во тие времиња да ја задржат семејствата на придојдените. Сите по малку го држевме орденот на градите, веројатно со чувство да му го зголемиме задоволството на татко ми. А на Први мај татко ми со големиот орден на градите и ознаката, макар што беше вообичаено за ваков ден да се носи само ознаката, прошета низ градот, заврти неколку круга околу нашето маало и плоштадот, за да го забележат што поголем број соседи и познаници. * * * По смртта на татко ми, мајка ми долго време го светкаше орденот на татко ми и го ставаше среде книгите небаре го гледаше среќното лице на тако ми од денот кога го донесе орденот дома... ПРАЗНИК Во животот на Татко, читањето имаше посебно место. Го сметаше за среќен настан, за празник. Кога ќе ја прочиташе вистинската книга, на начин што веруваше дека е единствениот, тогаш в куќи настапуваше тивко, празнично настроение кое лесно го препознававме. Тогаш празникот од Татковата библиотека се пренесуваше во целата куќа, во Мајчината градина, на патот што беше пред нас. За Татко, всушност, и не постоеја други празници, верските си минуваа несетум. Само Мајка нас, помалите деца, ќе нè променеше во старите чисти и убаво испеглани руби, или во оние од постарите браќа, за да изгледаме како облечени во нови. Татко, извесно време, откако го доби социјалистичкиот орден на трудот од последен ред, на Први мај излегуваше со него на свеченоста на Плоштадот. Но подоцна, како да заборави на орденот. Сметаше дека тие што треба да знаат дека го поседува, со тоа беа начисто. Така, на Татко не му остана никаков друг празник, освен празниците на среќните читања, на откривањето на животот до кој, во реалноста не можеше да допре. Читањата беа како семожен излез од неговиот егзил. Кога ќе ја прочиташе вистинската книга, според распоредот на читањето што само за него имаше некакво големо значење, ќе си ја ставеше старата излитена вратоврска која одеше со костумот што повеќе не можеше да го носи, купен во Цариград, уште во младоста. Зашто тоа беше негов празник. Татко долго време им остануваше верен на своите лични празници, наспроти општите. Одржуваше меѓу нив, преку читањето во длабок занес, некаква рамнотежа чие значење го знаеше само тој... СОЦИЈАЛИСТИЧКИ КУПОНИ Повеќедетните семејства, семејствата на вработени рудари и луѓе на други тешки работи, имаа право на повеќе купони за еден месец. Со купоните се купуваа строго определени количества шеќер, сол, масло, сапун и други основни продукти за живот. Навидум правдина, примерна поделба на бедата... * * * Мајка ми ги добиваше купоните од татко ми на почетокот од секој месец и ги чуваше на скриено место, од страв да не се изгубат некаде, па цел месец да останеме гладни, немиени, без сол и шеќер. Само три пати ни се случи во долгиот купонски период да останеме без нив: еднаш кога ги изеде една од нашите кози, другиот пат кога беа паднати зад креденецот, а мајка ми ги откри кога им беше поминат рокот. За третото и последното губење на купоните беше најмногу виновен татко ми. Занесен во читањето, се сеќаваше дека купоните за цел месец беше ги затурил во една од многуте книги, но не се сеќаваше во која. Мајка ми, која добро ги знаеше речиси сите таткови книги, со денови тажно ги листаше во потрага по купоните, гледајќи не нас децата како сè повеќе не мачи гладот. Не можеше да ни ја смират за долго гладоста ниту нејзините волшепства кога со преостанатиот дел од брашното од минатиот месец и разретченото масло правеше семожни пити. Сите грчевито ги прелиставме татковите книги, патем потчитнувавме, гледавме необични слики, со намера еднаш да ги читаме овие книги, но никако да ги откриеме социјалистичките купони. Изнемоштени, гладни како никогаш во животот, го дочекавме крајот на месецот и татко ми ги донесе новите купони. Истиот ден кај нас дојде татковиот пријател К. К. да му врати една од позајмените книги. Татко ми штом ја отвори книгата - испаднаа нашите барани купни, но сега безвредни, зошто им поминала важноста. Сите тажно се погледнавме. К. К. зачудено нè гледаше. Татко ми често сакаше да ги дознае впечатоците од К. К. за прочитаната позајмена книга. И обратно. Така траеше и се одржуваше нивното пријателство. Најчесто враќањето на книгата беше проследено со мала препирка, па со караница, најчесто предизвикана, ако книгата не се прочиташе целосно, или ако се речеше лажно дека е прочитана. Неретко К. К. и за нечитана книга го изнесуваше своето мислење. Татко ми напати се сомневаше во импровизираните искази на К. К. , но немаше дефинитивни докази. Чекаше. - Ја прочита ли книгава? - го запиша татко ми студено К. К. - Се разбира! - рече категорично К. К. Татко ми ги крена паднатите купони од книгата и му рече: - Да си ја прочитал книгава, сигурно ќе ни ги донесеше овие купони, сега се без важност. Ние децата, изгладнети, ослабени, со презир го гледавме К. К., виновникот за нашиот глад... К. К. веднаш разбра за што се работи. Тажно и сочувствено нè погледна нас децата, неговите жртви. Низ неговото лице се истркалаа неколку солзи. Ние децата се повлековме, но во нас остана чувството за гревот од непрочитаната книга... ПАРИЧКА ВО ФОНТАНАТА ТРЕВИ Мајка ми при своето единствено патување со татко ми во животот, кога се најде во Рим во триесетите години фрлала паричка во фонтаната Треви. Римската легенда вели дека патникот што фрлил паричка во фонатаната Треви сигурно ќе се врати во вечниот град. Минуваа години, децении, половина век на Балканот, во војна до војна, окупација до окупација, во никако да дојде до мирно време. Мајка ми никогаш не ја забораваше фрлената паричка во фонтаната Треви. Се надеваше, попусто се надеваше дека еден ден, римската легенда ќе се оствари... * * * Во старата турска куќа, во градината каде што цутеа миризливите каранфили и трендафили, со јоргованите, кои со првите цутови го носеа здивот на пролетта, мајка ми секоја пролет го оживуваше малиот шадрван, кој плискаше до цветовите на градината. Како што татко ми на пролет ја разубавуваше, средуваше својата библиотека, ослободувајќи ги книгите од насобраната прашина, така и мајка ми ја негуваше својата градина. Библиотеката и градината... Мајка ми, кај шадрванот во изворот на убавината во градината, често ни ја спомнуваше фонтаната Треви, кога ни раскажуваше за своето дамнешно патување во Рим. Ведната крај своето шадрванче во оваа расцветана педа земја на Балканот, никогаш не можевме да разбереме, зошто токму тука ни раскажува за фонтаната Треви. Девици и разиграни коњи, раскажуваше мајка ми, се скаменувале во срцето на Рим. Играта на водите и сонцето небаре ги оживува девиците и белите коњи. Храбрите војници на Агрипа, поразени во смртен бој, пред вратите на смртта, жедни за капките вода на спасот, стигнуваат со последни сили до една убава римска девица, која им ја открива првата фонтана. Фонтаната на спасот Треви... Мајка ми занесно раскажува за легендата, за својот некогашен допир со римската убавина. Водите на фонтаната Треви со години извираа од нејзините балкански соништа. Не се стори ниет да ѝ се исполни легендата... * * * Кога по многу години се отвори земјата, лесно се патуваше до Рим, на мајка ми ѝ рековме еден ден дека е дојдено времето да се оствари легендата. Таа како да не сакаше да го расипе сонот на некогашното патување. А беше среќна, што легендата се остваруваше со скорешните патувања на нејзините деца во Рим. За неа, така се остваруваше легендата... ЛА РИНАШЕНТЕ Во педесетгодишниот живот на татко ми и мајка ми на Балканот, во кој беа вплетени светските и балканските војни, нивното единствено заедничко патување во светот се остварило во Италија во триесеттите години на веков. Во Рим татко ми ѝ купил во големата стоковна куќа Ла Ринашенте убав син фустан со бели точки што мајка ми долго време го носеше, а потем го чуваше со години, децении, половина век. Мајка ми на излегување од големата стоковна куќа како подарок го добила големиот годишен каталог на модните новитети на Ла Ринашенте за една од триесеттите години. За прв пат во животот таа видела толку шарена книга, со безброј насликани облеки, предмети за домаќинството. Впрочем, имала видено многу други книги во библиотеката на татко ми, но за прв пат една книга и нејзе ѝ била подарена, многу понеобична од сите книги што дотогаш ги знаела. Мајка ми ја чуваше оваа книга покрај своите две свети книги. Често ја прелистуваше, во неа откриваше чудесни облеки, со секогаш нови преливи на боите, фустани за сите годишни времиња, облеки за деца, накит, куќен мебел. Во куќата на татко си имала видено делови од ваков мебел, но не и во гратчето во длабината на Балканот каде што ѝ се закова животот, во потрага по семејната среќа. Кога се вратила со татко ми среќна од единственото патување во животот мајка ми негде го заметнала каталогот на ла Ринашенте, но за среќа набргу го нашла и повторно го вратила крај светите книги. Минуваа годините. Застаруваше модата на облеките од каталогот. А и старата мода, овде никогаш не можеше да стигне. Мајка ми кроеше, шиеше, комбинираше според сликите на каталогот, но и недостигаа многу работи за да дојде до облеки според моделите. Мајка ми каталогот на Ла Ринашенте го прелистуваше во ретките слободни мигови во животот. Страниците ја пренесуваа во Италија, во времето на модата што ја прикажуваше каталогот. Кога почнаа неизвесните селидби на семејството, мајка ми никогаш не се разделуваше од каталогот на Ла Ринашенте. Експонатите од каталогот дејствуваа контрасно со сè што имаше и немаше на Балканот. А мајка ми во каталогот имаше сè што сакаше. Дојде и до најголемата селидба од гратчето вгнездено крај езерото. Остана за секогаш копнежот по сините води на првите корени. Се најдовме во голем град, веднаш до реката која водеше кон морето. Ова беше и последната селидба на семејството. Во текот на времето имаше предизвици да се оди подалеку, кога веќе еднаш се напуштило родното огниште, изворот, зошто да не се оди до сливот, до големото море. Имаше секави мисли, изневерени надежи, мудри чекања, но како и да е, си течеше животот на семејството, крај оваа голема река. Тука ќе пуштиме корени, рече татко ми и ние тука навистина останавме за секогаш... Мајка ми, кутрата, при оваа селидба го загуби каталогот на Ла Ринашенте. Многу таткови книги, речиси негибнати, ја минаа големата селидба, но мајка ми не сакаше каталогот на ла Ринашенте да го меша со татковите книги, и тоа беше пресудно што се изгуби. А можеби и беше добро што мајка ми го изгуби каталогот на Ла Ринашенте, зашто времето на повоените години донесе уште поголем контраст помеѓу немаштијата на времето и сликите на облеките, предметите од каталогот. Постоеше и опасност, во тоа време на сталинизмот, некој да го види каталогот однадвор и да нè денунцира за странска пропаганда. Близу до умот, зашто слични случаи, дури и поневажни, имаше во тие години. И така мајка ми го загуби каталогот, но зборот Ла Ринашенте остана во речникот на семејството, со старото, неизменето значење. Живееше во нас сликата за изгубената мода на една од триесеттите години. Каталогот Ла Ринашенте за нас децата беше жива книга која најдолго нè придружуваше во нашето детство. Во почетокот Ла Ринашенте го дополнуваше нашиот буквар, сликите од изградбата на социјализмот во нашите учебници по запознавање на општеството, географијата, историјата, марксизмот, контрастираа со модата на капитализмот во една од заборавените триесетти години. Мајка ми со каталогот Ла Ринашенте ни покажуваше дека постои зад морето еден друг свет, друг живот, којшто таа еднаш го видела, доживеала и дека еден ден овој живот овде со животот таму ќе се соединат и ќе бидат само еден живот. Ние потврдувавме со главите дека сè ни е јасно и чекавме, попусто, долго чекавме да се исполни мајчиното ветување. Така ни објаснуваше мајка ми додека го имаше каталогот, но кога го загуби, ние се сеќававме на неговите шарени слики, коишто мајка ми сега уште поживо ги дополнуваше во нашето сеќавање, толку беа длабоко врежани во нејзиното сеќавање. При последната селидба на семејството, ние всушност многу, многу се одалечивме од другиот живот за кој ни зборуваше мајка ми, а ние го гледавме во каталогот. По војната дојде гладот. Имавме, па сега немавме. но најзначајно беше што од војната излеговме живи, а лесно можеше сè да се случи... Кога малку се потсмирија тешките последици од војната и привикнувавме на немаштијата, семејството полека се вкоренуваше во новата средина со довербата што се стекнуваше во заедничкиот живот со жителите на градот што нè опкружуваа. Со многумина и лесно се зближувавме, зашто и тие ги имаа маките на придојдените. Кога татко ми започна да ги средува книгите, беше јасно дека градот ги беше минал, како и семејството неизвесните мигови од постоењето. Мајка ми повторно започнува да го сонува сонот на каталогот на Ла Ринашенте. Да, впрочем, едно утро, таа и гласно рече дека го сонувала изгубениот каталог на ла Ринашенте. Нè уверуваше дека е тука во куќата, макар што сите знаевме дека го загубила на патот. Се сеќаваше поживо од секогаш на сликите од Ла Ринашенте, сакаше повторно да ги оживи во сеќавањето деновите на семејството. Од брашното што го добивавме со првите социјалистички купони, но и од црната берза, за што беа мошне вешти моите браќа, кои лесно ги заменуваа за брашно производите од пакетите на УНРА, особено месото зашеќерено што никогаш не навикнавме да го јадеме. Мајка ми тогаш од брашното според рецептите од каталогот на Ла Ринашенте ја дополнуваше балканската симфонија во развлекувањето на тестото, во облиците на невидените макарони, шпагети, лазањи, равиоли, со сокот од доматите што самата ги одгледуваше во градината во која имаше и трендафили, каранфили и доста босилек. Во животот на татко ми и мајка ми никогаш немаше во одговорите „не“. Најчесто за „не“ се наоѓаше погодно, но помалку развлечено „да“. Но сигурно, никогаш „не“. Ние децата за тоа бевме сведоци. Секогаш длабоко во себе чувствуваме како зрее илузијата во потрагата по среќата, тишината, која потоа долго извираше во семејството. Требаше да се умее да се наслушува оваа тишина и потоа да се пренесува во другите семејства. Навистина требаше... Ние децата, по мајчиниот сон, долго, долго време го баравме во куќата каталогот на ла Ринашенте, макар што знаевме дека не е тука. Мораше да се почитува мајчиниот сон. Но каталогот го немаше и го немаше. Ни се роди идејата, скришум, да побараме со писмо од Ла Ринашенте, да ни испрати каталог за мајка ми. Да раскажеме во писмото за стариот каталог. И го напишавме писмото, на еден од светските јазици. Во мугрите на педесеттите години вака испратеното и составено писмо адресирано за Италија, претставуваше и храброст и лудост, но и голема илузија дека писмото ќе стигне, а ако стигне, дека каталогот ќе дојде до рацете на мајка ми... Впрочем, со сталинизмот беше готово, земјата беше слободна. Границите се отвораа, освен најпроклетите, а нив на Балканот сè уште ги имаше. Да, луѓето беа слободни, слободни да патуваат, да бидат среќни, но стравот, стравот уште беше тука... Една вечер мајка ми, кога татко ми беше занесен во читањето, му рече нему дека сака да побара од стоковната куќа Ла Ринашенте со писмо да ѝ го испратат најновиот каталог. Татко ми не можеше да одговори директно со „не“, не сакајќи да го промени светото правило во односите со мајка ми. Татко ми првин, повеќе за себе, сомнително ја сврте главата. Сакаше нешто значајно да рече, сигурно да рече дека со Сталин уште не е готово. Сталин е секогаш тука, може лесно да се врати, да биде жесток, со Тито, со сите! Сакаше да ги пренесе последните вести на британската радиостаница Би Би Си, која тајум ја слушаше, но премолча. Писмото кон Запад, во ова време, би претставувало лудост. Чиста лудост! Наивност! Кој пишува во ова време писма кон Запад? И тоа за еден, обичен, најобичен каталог! Едно такво писмо би било - чист доказ за ширење странска пропаганда, за ширење капитализам. До тогаш со странство комунициравме само со телеграми. Со поширокото семејство во земјата од која дојдовме, поради вечно затворените граници комунициравме само со телеграми. И тоа кога јавувавме, ни јавуваа само за умирачките. Мајка ми имаше најмногу телеграми - некролози! И сега требаше да се наруши ова правило. И да се комуницира со Италија, довчерашната земја на фашизмот. И тоа за еден обичен, најобичен каталог, треба да се жртвува спокојот на семејството, неговата иднина. Преголема цена, дури невозможна, размислуваше татко ми. Татко ми не рече ништо од сево ова, но мајка ми убаво ги разбираше неговите премолчувања, напати појасни од самите зборови. И на тоа се заврши... Сега стравот силно, силно се всели во нашите кревки души. Нè обзеде голема, нескротлива тага, која вешто ја прикривавме од мајка ми. Времето на десталинизацијата бурно течеше. Присакувавме новиот ветер на слободата, на отворањето на земјата силно да дувне, да го понесе нашето писмо до Италија и да го донесе каталогот на ла Ринашенте. Станувавме и легнувавме со мислата за каталогот. На Балканот се случуваа големи работи. Но за нас децата најголемата работа се случи кога едно утро ни го прекина сонот гласот на поштарот: - Паакеет од Италија! Мајка ми веруваше дека е сè уште во старите италијански соништа, како да не слушна ништо. Сега поштарот силно извика: - Луѓе, каде сте, па имате пакет од Италија! Ние децата веднаш станавме. Знаевме добро дека не е сон. Смирено го зедовме пакетот, а најстариот брат потпиша на означеното место во книгата на поштарот. Нè плени неизмерна радост, но и притаен став. Мигум го отворивме пакетот го ослободивме од неколкуте заштитни слоеви хартија. Најпосле се покажаа раскошните страници на новиот каталог на римската стоковна куќа Ла Ринашенте - за пролетната мода на 1950 година... Се доближи мајка ми. • блеснаа очите од радост. „Ла Ринашенте! Ла Ринашенте!“, извика радосна. „Да, Ла Ринашенте“, потврдивме сите ние на еден глас. Толку радост и среќа во истовреме, речиси наполно го истиснаа стравот. Го оживеавме сонот на мајка ми. Сонот на заборавената италијанска пролет. Од некаде стаса и татко ми. Ја прифати нашата радост. Гледајќи го новиот каталог на Ла Ринашенте за пролетта на 1950 г., татко ми повеќе за себе рече: - Идат, сигурно идат подобри дни... БАЛКАНСКИОТ ЅИД Границите на Балканот не беа само фатална ознака за поделената земја, поделените реки, езера, снегот на планините, туку и на разделентие души на луѓето. Границите се болуваа... Границите го запираа течењето на времето за многу луѓе, семејства, генерации. Границите го заробуваа, го јадеа времето на луѓето. Поради тие проклети линии на Балканот ние секогаш бевме во егзил. Границите ги носевме во нас самите. Секоја војна, а војните беа чести на Балканот, означуваше нови граници, по којзнае кој пат се сечеше земјата, семејствата, животот. Границите, границите, проклети да бидат,се слушаше често во нашето семејство... Кога мајка ми пред педесет години мина една од многуте балкански граници, не можеше ни на сон да види и поверува дека ќе мине толку време - да се врати во родниот крај, да ги види своите преостанати, новите рожби. А имаше други, постари од неа, што не стасаа до овој ден. Сталинистичкиот режим од родната грутка, кој од сите слични режими најдолго и најпроклето се задржа на Балканот, ја сметаше мајка ми за доволно остарена за да не може да им штети на вишите државни интереси. Тие години границата ја отворија само за овие остарени луѓе, со побелени коси, со речиси изумрени врсници на двете страни од границата, веќе зачекорени во предворјето на смртта. Татко ми долго време размислуваше дали мајка ми да го преземе ова патување во животот. Тој добро знаеше дека заминувањето носи поголемо проклетство од враќањето! Но немаше сила што можеше да ја запре мајка ми од ова патување, од ова довршување на животот. Мајка ми одамна ја беше минала границата во себе. Сега ја мина и другата граница... Времето од половина век беше си го сторило своето. Не можеше да се соземе, да привикне на родниот крај. Во себе често се проколнуваше што сепак го презела ова патување. Ги оправдуваше татковите зборови за проклетството на враќањето. Си велеше дека ќе беше подобро, многу, многу подобро да си оди в гроб со старите сонови, таму да ги продолжи, небаре појасно ќе го види родниот крај, сите свои. И би што би! Во родниот крај требаше да помине два месеци. Ни ден помалку, ни ден повеќе. Така пишуваше во црвената виза. Преостанатите роднини, од блиски најблиски, ѝ го укажувале најголемото можно внимание. Ја држеле на раце, нозете ѝ ги миеле во леген и ѝ ги бришеле, како што подоцна им велеше на своите снаи кога се врати. Мајка ми тешко, тешко привикнуваше на добрината, блискоста, убавината, со која била опкружена. Одела од семејство во семејство. Доаѓале луѓе. Роднини, од сите страни. Некои познаваше а некои не. Набргу ја надви замор, тежини. Мајка ми, храбра и силна во животот, исправена меѓу различни народи, кога го спасуваше семејството, привикнувана на повеќе вери и народи, овде во својата родна грутка, како да се чувствуваше за прв пат притеснета, немоќна, поразена. Со последните сили се бореше длабоко во себе со својата свест, потсвест. Сакаше да биде и овој пат силна, среќна. Па зарем не беше среќна. И среќата и несреќата во животот ѝ идеа како знаци на судбината. Ги прифаќаше без да размислува за нивната суштина. Но не можеше да биде против себе, против својата длабока внатрешна суштина. Се бореше со сите сили да ги сокрие длабоко во себе своите чувства, да биде друга. Но таа никогаш не беше друга во животот. Не можеше ниту сега. Блиските насетуваа, но не разбираа што се случува. Најпосле, мајка ми реши - со олеснување побарала да замине неколку дена пред истекот на црвената виза. Домашните, пошироко, биле загрижени. Па тоа може да биде прв случај некој да се врати пред рокот на визата. Да беше по изминатиот рок, тоа е разбирливо, ќе се најдеше чаре. Но вака, сите се загрижени. Мајка ми беше категорична. Не помогнало ништо! Така мајка ми повторно се најде пред границата. Првин се најде пред една огромна двокрилна капија, сета искована со клинци, со синџири, безброј катанци, а среде еден џиновски катанец, небаре и направен смислен напор да се заклучи времето. Да, токму времето. Нејзиното време. Времето на нејзиното семејство. Времето што некој ѝ го украде. Времето што ни го украдоа. Нашето време. Застрашено ја гледа џиновската капија. • се видела како голем, како најголемиот ѕид на светот. Тоа беше големиот, балканскиот ѕид. Ѕидот на делбите, ѕидот на проклетствата, што таа го урнуваше во своите мисли. Блиските, загрижени, ја држат за раце. Ја разбираат во себе нејзината болка, заедничката болка. Живи се, а мораат да слушаат, да се покоруваат на еден посмртен марш, диригиран од стравот. Стравот што зрачеше од овој проклет балкански ѕид, од овие проклети боцкави жици, од сите граници во светот на луѓето. Повеќе никој мајка ми од блиските не ја прашува зошто си оди. Сите молчат. Влегува мајка ми во малата гранична караула. Пред да го предаде пасошот, за последен пат го погледнува застрашувачкиот лик на Сталин, на сликата над бирото на цариникот. Во мигот го здогледа ликот на Сталин, во неа како да се побунија сите времиња на нашето семејство. Се сети на сликата на Сталин во нашиот дом од крајот на четириесеттите години кога можеше да настрада сето семејство, но само среќата нè спаси, се сети на многу семејства што пострадаа поради Сталин. Ова време Сталиново за неа беше длабоко закопано, сега пред овој висок балкански ѕид некој повторно го оживува. Не можеше да се соземе. Мајка ми заминува сама кон големата капија. Пред неа оди војниче со сивомаслинеста униформа. Со големиот клуч, голем колку револверот на појасот, ја отклучи големата капија, со големо чкрипење. Потоа со видлив напор ја отвори големата капија, се поднамести, го постави шмајзерот парадно, па ѝ се обрати на мајка ми: - Мајко, зар не ти беше добро во татковината што предвреме ја напушташ? Мајка ми замислено, па со големо сожалување го погледна, како нас чедата по некој грев што не сакавме да го признаеме, но веднаш не му одговори. Мигот до одговорот за неа траеше речиси цела вечност. Сега ѝ беше јасно дека правилно постапила со предвременото напуштање на татковината. За миг го поврати во сеќавањето текот на настаните во неполните два изминати месеци. За тој отсек од времето мораше да плати некаква цена за своето враќање. Немаше што не ја запрашале, немаше што не испомешале во нејзината длабока и широка душа. Но таа кутрата, сè издржала сè примала за обично, нормално, природно. Никој не може да ја оттргне од нејзината природна, тиха моќ. Веројатно и граничарот, програмирано ѝ го упатил последното прашање, во вид на прекор! Но таа остана каква што си беше во животот. Директна, праведна, отворена. А толку војски и војници пречка во животот, кога ѝ доаѓаа на прагот на куќата со митралези, бомби и кога таа излегуваше победник. Војниците ја почитуваа длабината на нејзината душа, која ги бранеше своите чеда. Имаше некаква солидарност во длабината на луѓето која поврзуваше, која мораше да поврзува излегуваше победник. Семејството го продолжуваше животот, до новиот свијок на судбината... А сега пред неа стои ова војниче, кутрото чедо, па толку видени војски. Природно, некако откинато му рече: - Ме прашуваш, синко, ме прекоруваш зошто предвреме ја напуштам татковината. Мене, синко, тетковината ми е таму каде што ми се децата! Војникот во мигот нема стокмен или подготвен одговор. Се слуша ново чкрипење на големата капија од силината на ветерот што ја доотвораше. Мајка ми тргна. Но пред да ја мине границата, таа ги слушна последните зборови на војникот, овој пат сигурно негови: - Па кој е твојот народ, мајко? - Народот со кој живеам, синко! Мајка ми уште еднаш ја мина балканската граница, а војникот остана со тишината да го толкува одговорот на мајка ми. МОЛИТВА Мајка, во поодминатите години на животот, кога ѝ се ближеше тивкиот залез, откако ги изведе децата на пат, дочека снаи, им се израдува на внуците и правнуците, по заминувањето на Татко, почувствува, длабоко во себе, дека е време целосно и трајно да му се врати на Бога. Неоти, во изминатите години, се беше оддалечила од него. Бог, повеќе несвесно отколку свесно, по судбина, не можеше да биде далеку од нејзиниот живот. Зар не велеше постојано дека самиот Бог ѝ дарил живот само за да ги спаси своите чеда. Многу изроди, но и многу чеда загуби во животот. Пуст живот. Се бореше со Божја сила да победи животот низ нејзината судбина... И така, притаената, но трајна побожност на Мајка се враќаше, оживуваше, но не како вратен долг кон поранешното верување, туку како свето поднесување на осамата во сите нејзини непознати облици. Конечно, ѝ се врати на молитвата. Се молеше редовно, предано. Порано, кога беше во цветот на снагата, кога сета куќа беше врз нејзините плеќи, сето тоа како да беше нејзина дневна, постојана молитва. Но сега откриваше нова димензија на молитвата со која ѝ се спротивставуваше на големата самота и на тишината. Веруваше, силно веруваше, дека со молитва им беше поблиску на своите, исчезнати на другата страна од границата, кои никогаш и не ги виде. Мајка, во возвишените мигови на нејзината молитва, како да излегуваше од себе, од границата, и беше со своите, со најблиските, вратени во живот. Во таинствениот шепот што ја престигнуваше самата тишина, во големата молитва, Мајка им ги кажуваше неискажаните зборови на своите, зборови задржани во себе и обликувани повеќе од половина век... Напати, молитвата ја обземаше Мајка како благо прострујување на самата тишина, како длабоко соочување со сите димензии на своето постоење. Нејзе блиските, дамна исчезнати, ја посетуваа во нејзиниот голем сон-молитва, кај што понекогаш беше поприсутна, отколку во самиот живот. И така таа редовно, поредовно не можеше да биде, ѝ остана верна на големата молитва крај осамените Таткови книги. Тоа беше светото време што само Мајка успеваше да го поврати низ молитвата, изгубеното балканско време. Низ молитвата тивко ги довикуваше сите што ги сакаше. Зборовите добиваа некаква светост штом ќе излезеа од нејзината тишина, минувајќи низ топлината на срцето. Мајка тогаш, повеќе од кога и да е, беше блиску, најблиску до Бога. Во душа тогаш ѝ се претвораше и самото тело, тоа беше нејзина кристализација, додека самата молитва ја означуваше нивната поврзаност. Тогаш Мајка веруваше во светоста на молитвата-живот, во нејзината моќ да ја поврзува со сите димензии на времето и излезите од него. Молитвата ѝ го враќаше сето неодживеано време со нејзините најблиски, починати и живи и недостижни... Мајка, често, во молитвата шепотеше и редови од Татковите книги, оставени така отворени, уште од денот на неговото заминување. Мајчината молитва, на начин што ѝ беше само нејзин разбирлив, го оживуваше Татковото присуство низ неговите живи книги. Таа добро знаеше, во тоа често нè уверуваше и нас, нејзините чеда, дека сите молитви стигнуваат до единствениот Бог, какво име и да има. Мајка успеваше, на залезот од својот живот, да извлекува силна енергија од сите свои молитви, по цена на своето големо и постојано жртвување... Мајка имаше само еден, единствен Бог во сите свои молитви. Во тие мигови на молитва, на кои посило од кога и да е им се предаваше на залезот од својот живот, крај отворените Таткови книги, со неразгатнати докрај значења, ние ја гледавме скришум и чувствувавме како ѝ се шири душата, низ блажениот израз на лицето, од силната љубов кон нас, од цената на страдањето и жртвувањето, од моќта лесно да се излезе од себе, од своите граници, кон просторите на молитвата... СОЛЗА Никогаш во животот не го видовме Татко да пушти солзи, вистински да заплаче. Ниту Мајка не заплака, или пак ние тоа никогаш не го видовме. А колку маки имаа, колку страдаа во нивните животи, со нас, на меандрите на беспаќата, во лавиринтот на егзилот. Не видовме во нивните очи ниту солзи од мака, ниту солзи олесници, ниту од среќа. Солзите беа секогаш во некаква задршка, запрени пред некоја брана, преку која не смееја да минат. А животот постојано демнеше со нови предизвици. Никогаш, никогаш не видовме живи Таткови или Мајчини солзи. Само Татко, понекогаш, кога крај некоја ширум отворена книга ја читаше судбината на семејството, можеби скришум, ќе испуштеше солза. Многу години подоцна, по неговото заминување, ги прелистував неговите стари книги, страниците во кои најмногу се внесуваше и врз кои, од занесот, паѓаше пепелта, од цигарата. Ќе ја видев пепелта задржана, поради солзата Таткова, која, како чудесна минијатура, го одржуваше некогашното Татковото присуство, меандрите на неговата притаена мисла, мо и постојаното Мајчино присуство и нејзината желба за закоренување на некој предел на земјата, каде што ќе го зацврстеше гнездото за да ја свие својата бројна рожба. Можеше сега да се трага по Татковата солза, втисната засекогаш во неговата книга. Мајка, кога, по неговото исчезнување, остана последен чувар на неговите книги и на нивниот распоред, често ги бараше страниците на татковите солзи и пепелта на неговата цигара. Во една пригода, кога ја затековме необично расположена среде Татковите книги, небаре излезена од орбитата на постојаната тишина, самата ни откри една тајна од својот живот со Татко и со неговите книги. Еднаш, кога му носела чај, Мајка го затекнала Татко, внесен над една страница, расплакан, зборувајќи, липајќи. Таа првин се исплашила! Што се има случено?! Дали дошол абер, од другата страна на границата, за ново исчезнување, загуба на блиски, навестување на тегобни настани... Тогаш тој ѝ ја открил тајната дека пишува и открива страници од неизвесната судба на своето семејство, ги обновува спомените на своите предци. А цената да дојде до најсилна мисла била да ја навлажни со рој од солзи. Не можел да допре до клучната вистина, ако не минел низ чистилиштето на солзите. Мајка тешко се соземала. Сè што Татко во тие мигови исплакуваше, Мајка го задржуваше во себе. Се случуваше и обратното. Поретко. Сè што Мајка понекогаш ќе искажеше, Татко го премолчуваше. Ние, децата, речиси и не ја насетувавме тивката подвижна забревтаност што идеше од Татковите книги, напати задржувана од неговата замисленост... Ние сепак никогаш Татко не го видовме со солзи. Тој остана засекогаш со ведро лице, со блага енергичност во изразот, со тајна спремност за добрини... ВТОР ДЕЛ I. МАРГИНИТЕ НА ТАТКОВИТЕ КНИГИ: ЦАРИГРАДСКИОТ СОН, ПОТРАГА ПО ИЗГУБЕНОТО ВРЕМЕ Татковата душа најмногу остана во неговите книги. Во неговата емигрантска судбина книгите ја потиснуваа, покриваа втората личност што кај откорнатиците по природа е секогаш нагласена. Татко ми успеа да ја пренесе на нас, сите негови деца, големата приврзаност кон книгите. Татковата библиотека беше големиот излез во нашиот живот. Во татковите книги беше целиот живот. Ако му беше животот минување по пеколот и чистилиштето, тогаш книгите го претставуваа рајот. Тој собра книги од сите страни на светот, а најмногу од источните земји и Балканот, колку што можеше според неговите претпоставки да прочита до крајот на животот. Претпоставките, не му се обистинија, останаа доста непрочитани книги, книги што ни беа оставени на дочитување, да го дооткриваме татковиот живот, неговото изгубено време, а тоа време беше посветено и на откривањето на отоманското време на Балканот... * * * Имаше во татковата душа два силни тока, две бујни реки кои постојано надоаѓаа, но кои никогаш не се допираа, слеваа една во друга, ниту завршуваа во далечното море на неговото мислење. Едниот ток го претставуваше инстинктот да се варди идентитетот, да се извишува до пиедестал, на границата меѓу реалното и исклучивоста, а другиот ток во готовноста прашањето на идентитетот да се релативизира. И во потрагата по својот конечен став црпеше искуства од отоманската временска магма, од времињата на Балканот. Колку ли народи, моќни или слаби, автохтони или придојдени, исчезнувале, се претопувале едни во други, колку ли вери се преплетувале во душите на луѓето. Никогаш не надвладеа во неговиот живот ниту едниот, ниту другиот ток, но никогаш не се слеваа еден во друг. Секој го имаше во себе на разгатка балканскиот дел на пеколот, од кој немаше дефинитивен излез... * * * Татковиот живот минуваше, му течеше низ неколку татковини, вери и трагања по ракописи на различни јазици. Никогаш докрај не ѝ остана верен на ниту една татковина, на ниту еден јазик, на ниту една вера, на ниту една идеологија. Во последниот миг, насетувајќи ја речиси инстинктивно опасноста, се извлекуваше од можните застранувања, вкоренувања во која било татковина. Единствено верен, до крајот на животот остануваше верен кон татковината на книгите, кон нивните идеи. Меѓу неговите книги, секогаш се наоѓаа граматики, речници, на јазиците што требаше да ги проучи, доучи, на народите кои, му се чинеше, ја испреплеле судбината со неговиот народ. Истиот однос го имаше и кон светите книги. Можеше да се најдат меѓу неговите книги и стари верзии во ракопис на Куранот, имаше едно старо издание на Библијата, имаше примерок на Талмудот. Можеше меѓу неговите книги да се најдат вредни дела за јаничарите. Долго, долго време не можев да разберам зошто собираше книги за козите. Но подоцна, со текот на времето, и ова ми се разјасни. Во татковите книги можеше да се открие стратегијата на опстанокот на неговото семејство во најнемирната балканска грутка на планетата... ТРЕТИОТ ИЗЛЕЗ Тука во срцето на Цариград во пламен, во просторот каде што Ататурк ќе ја води последната битка за Турција, со укинување на султанатот и калифатот, во разговорот на борбата за опстанок на сите поданици, на сите народи на довчерашното царство, кога Турците во урнатините на империјата сакаа да ја спасат својата можна основна супстанција, него го обземаше длабок егзистенцијален немир, како никогаш. На крајот на империјата Цариград заврши во пламен. Завршуваше во неповратна агонија мермерниот сон на платата на дваесет и пет султани. Илјади минариња гореа како гламни, за последен пат го осветлуваа во макабричен танц на нивните сенки во големиот царски град. Во пламен завршија велелепни караван-сараи, славни медреси, монументални градби. Се спаси што можеше да се спаси. Гулабите повторно го открија својот мир околу големите џамии. * * * Татко ми замислено чекореше по раните на поразот. Ататурк ја спасува турската супстанција, го спасува Цариград. Па тој, што може да спаси, чија супстанција треба да спаси во новиот Цариград. Ако ја прифати победите на другите, на Ататурк таа сигурно ќе биде пораз на неговиот живот, сладок пораз на неговиот живот. Тоа ќе биде уште еден круг во пеколот на своето внатрешно предавство кон семејството, кон себе. Никогаш, не можеше да дојде до мерката - колку длабоко да оди против своите, а нему да му биде добро, барем да го има привидот на доброто. Ја гледаше пепелта на борбата на живот и смрт на довчерашната империја и другите, не можеше да ја прифати оваа борба како своја, зашто знаеше однапред дека секогаш ќе биде поразен. Враќањето стана негова дефинитивна определба. Мислеше дека, ако се врати, ќе ја напушти таа проклета јаничарска колона која со векови минуваше низ младоста на својот народ, секогаш одржувајќи ја младоста низ нови жртви. Не сакаше да биде жртвуван пред рајските врати, можеби ќе беше среќен ако се жртвува во пеколот. За него немаше трет излез... ВИСТИНСКИОТ ПАТ Кога татко ми се решаваше на селидби на семејството, неговата мисла брзо стигнуваше до крстопатот на два пата. Едниот водеше кон Иток, кон Цариград и Каиро, а другиот кон Запад, кон Рим и Париз, а оттаму кон Америка. Трет пат за него немаше. А тоа беше крстопатот пред кој се наоѓаа многумина предци од семејството... Татко ми, за разлика од неговите предци, ги оствари овие две патувања и од нив се врати. Првин во дваесеттите години престојуваше во Цариград и Каиро, а кон крајот на триесеттите години за прв и последен пат во животот патуваше со мајка ми во Италија, престојуваа во Рим, Бари, Бриндизи и Венеција. Овие патувања татко ми за цел живот ги задржа во себе, никогаш не ги заврши. Ако беа завршени, ги обновуваше кога ни беше тешко во животот. Нивните патувања ги презедовме и ние децата, толку често татко ми раскажуваше за патувањето во Цариград, а мајка ми за патувањето во Италија... Татко ми често размислуваше за смислата на овие две патувања во неизвесната судбина на семејството. Да ја упатеше семејната галија кон исток, кон Цариград, во душата ќе му беше и лесно и тешко остварливо. Кон Цариград, само ќе ја продолжеше непрекинатата семејна процесија во времето, таму ќе имавме сигурен, материјален пристан и прифат. Ова патување среќно му завршуваше во мислите, но понекогаш беше несреќен поради неговото реално неостварување. Но тоа ретко се случуваше... Патувањето кон Запад, преку Италија, колку и да го фасцинираше во младоста, а мајка ми го задржа за секогаш живо, беше тешко остварливо, неизвесно. Таму одамна беше изгубена врската помеѓу прапредците и идните генерации на семејството. Значи, трето решение немаше. Мораше да остане на Балканот, во судбината! Остана на Балканот со проклетството на изворот на корените, со сигурните војни што се вестеа. Следеше некаков семеен инстинкт на опстанокот, со сите проклетства што ги носеше, во неизвесната и релативна среќа на спасениот идентитет... КРСТОПАТ НА ЛАВИРИНТОТ Кога прв пат зачекори во Цариград, го обзеде силна возбуда. Овој двеилјадигодишен град имаше со што да ја плени неговата млада душа. Опиен од невидени чудеса, по цели денови и ноќе, чекореше по зачараниот град, ги откриваше излезите од лавиринтите на сокаците, излегуваше среќен на нивните крстопати. Запираше по кејовите на Златниот Рог, со морето набрзо се зближи. Ги гледаше во далечината лаѓите кои се враќаа или заминуваа кон Европа, далечната Азија. Имаше многу слушано од мајка си за Цариград, но ова што го гледаше со свои очи беше посилно од кои било зборови. Вредеше да ја влее младоста во овој чудесен град со безброј излези. Цариград му се стори како Париз. Свежи му беа сликите и мислите од делата на Балзак, кои заносно ги читаше. Францускиот го научи како секој расен балкански автодидакт. Балзак му беше најомилениот писател на светот. Ги читаше и Стендал, Флобер, но на делата на Балзак навраќаше повеќе пати. Често крај Златниот Рог, се замислуваше како Ежен Растињак, кога по закопот на стариот Горио му објавува војна на Париз од височинката на гробиштата Пер Лашез со извикот „А сега јас и ти!“ Многумина балкански интелектуалци ќе се најдат во еден друг Париз со истиот вик, но со желба во Париз да ја слават својата победа над Балканот. Тој подоцна таков, речиси сличен, повик, но во друг повод ќе му упати на Цариград, во потрага по излез за неговиот Балкан. Подоцна, кога ќе го открие пријателот на неговиот живот К. К., овој еднаш ќе му ја открие истата илизија што ја имал во Париз. Тоа беше уште еден повод да се врзат во доживотно пријателство... * * * Што ќе се случи во неговиот Балкан, или во делот на Балканот на неговиот народ (а знаеше добро дека ниеден народ на Балканот не живее само на своја територија, овие линии се повлекуваа во војните, насилно, па потоа се тагуваше со децении, векови за проклетата судбина), што ќе се случува во Балканот во наредните педесет години, во годините на животот што му преостануваше, на животот на неговиот народ, на неговото семејство, што требаше допрва да го надоврзе на татковото семејство? Во овие блескотни илуминации на Цариград, во зенитот на неговата младост, тој мораше рационално да биде свртен кон својот Балкан, кого го напушти по пет века во токму ова струполено отоманско царство. Да, тој беше тука, на вистинското место, на урнатините на една империја, да извлекува поуки за времето, за иднината. И не можеше да предусети дека овој пад на империја, ќе го доживува низ падот на уште две империи, за на крајот да му се заокружи животот во кругот на балканското семејствој што мораше да го создаде. Уште го немаше создадено своето семејство, а страхуваше за неговата судбина на Балканот. Беше начисто уште во почетокот дека нема да остане во овој град, каде што до колку го променеше името и прифатеше новото државјанство, можеше да формира ново семејство. Но тој сакаше да влијае на судбината на своето семејство, при што судбината често жестоко му се одмаздуваше. Секое изнасилување носи непредвидлива одмазда. Сè го водеше кон лавиринтот на можниот фатализам, но тој се противеше, трегаше по својата врвица, на која ќе ѝ се спротивстави, и во овој голем човечки лавиринт, каков што беше Цариград... Длабоко, длабоко во себе, дури во потсвеста го мачеше мислата, сите проклетства на Отоманската империја, сега во изворот, во Цариград, во урнатини, сите механизми на власта, вклучувајќи ги тука дури и јаничарското проклетство, сите проклетства на пресметаните делби, еден ден да не заживеат кај малите балкански народи, кај секој одделно, во сите заедно. Длабоко во себе страхуваше да не се наложи нова мала Отоманска империја, без оглед со чии и какви амблеми, пет века генерации на луѓе не беа малку, сè можеше да се случи. Сега кога беше кренат вршникот на отоманската магма, на земјата, имаше потиснати животи, народи, кои можеа да израснат од ларви во чудовишни змејови. Се плашеше да не би кој и да било од штотуку ослободените народи на Отоманската империја да ги прифати довчерашните манири на поробувачот и така да стане поробувач на помалите од себе. Имаше мигови кога овие мисли беа толку црни, толку тешки, што помислуваше - но длабоко во себе беше уверен дека тоа нема никогаш да се случи - да остане во меката судбина и сјајот на Цариград, да ја врзе судбината со привилегиите што му ги нудеше определбата за Ататурк. А дали татко ми требаше да го послуша гласот на диктатот на Ататурк, упатен до младите балкански интелектуалци, да ја спасуваат својата татковина? „Луѓе како вас се потребни“, одекнуваше до крајот на неговиот живот. Која битка требаше да ја води кога поразот беше неизбежен? * * * Во потрага по излезно решение, им се препушти на книгите, на учењето. Во лавиринтот на книгите можеше да дојде до среќниот излез или до илузијата дека излез постои. Најмногу се остави во книгите. Тие стари, мртви ракописи, со заборавени толковни клучеви по кои трагаше, неколку пати му го спасуваа животот, и во времето на империите, во кои се определи да го жртвува својот живот и животот на семејството што допрва требаше да го создаде... Така татковиот живот течеше во неколку татковини. Наместо да избере една, како дефинитивна, барем да знаеше која е таа, тој се определи да има неколку татковини, останувајќи им верен само на своите книги како единствена татковина! Не можеше да има чувство, никогаш немаше изградено чувство, дека докрај се врзал за една татковина, јазик или вера, а тоа чувство го префрли подоцна и на нас неговите деца, различно да го решаваме во животот. Кој со поголема, кој со помала среќа. Кој со помал, кој со поголем отклон од татковиот живот. Се најдовме неговите деца во различни крстопати на лавиринт, различно да го решаваме порочниот круг на судбината, на местото до каде што стигна татко ми. Ни преостануваше или да завршиме тука, да продолжиме на точката на порочниот круг каде што запре татко ми, или да се препуштиме на нови концентрични, но наши кругови на судбината, во кои имавме повеќе илузии отколку разум дека се наоѓа вистинскиот излез. А вистински излез никогаш и немало... ПОМЕЃУ ЦАРИГРАДСКИОТ РАЈ И БАЛКАНСКИОТ ПЕКОЛ Татко ми во Цариград мина низ неколку стапици, чијашто жртва можеше многу лесно да стане, доколку уште на почетокот немаше расчистено со себеси и со определбата да му се врати на своето семејство, да му остане најверен од сè на семејството. Враќањето му беше посилна судбина од сите други судбини. Победата на Ататурк и поразите на Бајазит или на Сулејман Величествени, па сè до поразот на Абдул Хамид, знаеше дека не се и не можат да бидат ниту негови победи или и ниту негови порази. Не можеше да ја крие сенката на својот единствен живот зад овие победи или порази. Беше време сепак на определби, на конечен избор. Уште колку ли пати кај Златниот Рог ќе му се доверува на морето, на брановите, само ним, дека решил да се врати? Враќањето како конечна определба. Во свеста никогаш, а посебно тогаш, нема да престанат да му ѕунат зборовите на Ататурк: „Треба да се спаси сè што може да се спаси од старата Отоманска империја, да се спаси турската супстанција. Само, со луѓе како вас, млади, смели, од срцето на Балканот е можен спасот!“ Беше повикан да спасува, да спасува во Цариград, во овој мозаик на Балканот, на светот, го повикуваа да го спасува семејството на Балканот, сите ја очекуваа неговата помош. А неговиот живот течеше, минуваше, се распрснуваше, како овие бранови на босфорскиот брег. Уште еднаш, беше дојден дефинитивно да се определи, да му се довери на морето, распнат помеѓу цариградскиот рај и балканскиот дел на пеколот што го очекуваше, распнат помеѓу земјата на мајка му и земјата на татко му. Помеѓу мајчиниот рај и осамата и пеколот на сопствениот идентитет. Тој знаеше длабоко, длабоко во себе дека сите битки на определбата длабоко, длабоко во него се разрешени и дека сега само попусто му се доверува на морето. Што му остана да понесе од цариградското време освен спомените, неостварените соништа, кои ќе ги довршува во текот на целиот живот во балканскиот пекол? Тој се определи за пеколот, таму беа сите негови, таму каде што сè уште не беше разврзан јазолот на отоманското време. Најверни, најверни му беа книгите. Најверен им остана на книгите. Со книгите небаре го понесе и цариградското време, кое му преостана само во книгите да продолжи да го живее, дооткрива, оплодува. Му преостана во лавиринтот на книгите да трага по излезите од отоманското време, по среќните излези на сите на Балканот. Татко ми беше уверен дека Вавилон од отоманскиот вид уште ќе истрајува, ќе живее кај малите, незаштитени, балкански царства. Тие уште повеќе ќе го заплеткуваат патот помеѓу Исток и Запад. Ќе останат без излези, во лавиринт. Тој ги зеде своите книги, своите големи пријатели, собеседници, соучесници во животот. Тој не можеше без книгите. Книгите беа неговиот живот со сите негови илузии. Тој со книгите небаре ја шеташе својата жива библиотека низ Балканот. Тој веруваше длабоко во себе дека книгите на крајот го означуваат самиот излез, сè до смртта! МИСИЈА Кога татко ми го напушташе Цариград со насобраните книги за својата балканска вавилонска библиотека, понесе и многу книги со старото арапско писмо, на кое му се подготвуваше крајот со реформите на Ататурк. Забраната на стариот арапско-персиски ракопис, кој беше службен во Отоманското царство и во почетниот период на нова Турција, кај него како да предизвикуваше спротивна реакција. Тој се замислуваше како еден од последните пророци на старото писмо, си придаваше некаква божествена мисија, се сметаше за предодреден да го дополни пропуштеното во отоманското време на своите балкански народи што се случило, а останало означено за секогаш само на овие за него свети ракописи. Тој страхуваше дека падот на Отоманското царство на военото поле, што го сметаше за реално во релативноста на животот на сите империи, ќе предизвика големи судбоносни немири во неговиот Балкановилон. Народите додека дојдат до своите институции, кои ги немаа во отоманското време (ако ги имаа, не беа целосни, или ги имаа едните, а ги немаа другите) ќе бидат вистински проколнатици во Вавилон. Тој сметаше дека треба многу сметки да се расчистат со отоманското време. Затоа смислата за враќањето од Цариград, можеби најмногу обусловена од инстинктивниот повик на семејството, ја откриваше во мисијата да му го врати пропуштеното на својот народ во исчезнатото отоманско време. Тој се обидуваше, но во тоа барем за себе лично не успеваше, да најде оправдување за Ататурк, којшто настојуваше целосно да го уништи стариот отомански империјален идеал. Успеваше да си најде своја оаза во океанот на старото турско, односно арапско-османско писмо, во кое ќе беше спокоен, и каде можеше да ја започне својата голема пловидба кон океанот на времето напластено во ова писмо. Имаше илузија дека излезот постои. Целиот негов живот согоруваше во служењето на оваа илузија. Што е за чудо, на стариот отомански идеал, односно на различни негови аспекти, му остануваа поверни откорнатиците, туѓинците, Левантинците, отколку самите Турци... Па што бараше сега тој во Отоманската империја, во агонијата и инерцијата на нејзиниот пад, кога самиот спасител Ататурк навестуваше јасно и категорично враќање кон турските корени, кон Анадолија. Татко ми го мачеа други соништа пред крстопатите на балканските лавиринти, каде што можеби се криеше еден друг идентитет, енигматичен и проблематичен, кој не можеше лесно да се открие во брзата визија на политичарот, во визијата на победникот и поразениот. На татко ми му преостануваше да ја дотолкува вистината во своите книги на старотурски, односно арапски-персиски јазик. Во нив беше посилен, со нив го имаше сето време... ИГРАТА НА ПОРАЗОТ И ПОБЕДАТА Татко ми често од Долмабахче, замислен без да сети, стигнуваше до мостот Каракеј. Тука го пленеше еден од најчудесните романтични пејзажи на Цариград, со чудесно извишената Долмабахче-џамија, чиишто силуети се огледуваа во сините води на Босфор и му ја нагласуваа илузијата на заминувањето. Тука често размислуваше за смислата на победата и поразот на империите. Постоењето на Отоманската империја беше одржувано од промените на илузиите во дезилузии на многубројни генерации во текот на цели пет века. Илузиите беа заеднички на сите народи кои живееја, сепак различни, во големата отоманска магма. Што значеше крајот на една империја? Татко ми можеше да види и почувствува одблизу, да ги сети допирите со поразот, да го сети својот дел на последиците на поразот. Паѓаа и последните отомански упоришта на Балканот, во Азија, Африка. Муслиманските браќа на кои најмногу се сметаше и од кои очекуваше спасоносна поддршка, први изневерија. Поразот на Отоманското царство можеше да биде победа за самите Турци, излез за самите нив. Сепак поразот беше пораз, целосен. Само седум години беа доволни да се стави крај на една империја градена речиси седум века врз многубројните победи, но и порази, покорувања на бројни народи... Во оваа игра на победата и поразот, во очајот и илузиите, на народите под Отоманската империја и на самите Турци, татко ми тешко можеше да го открие правецот на својата судбина. Тој знаеше, животот за тој најдобро го учеше, дека вистинската храброст е во тоа да не се губи чувството за реалноста. Тој добро знаеше дека за него и неговиот народ, за народите на Балканот немаше ниту пораз, ниту победа, туку само да истрајат. Да, одекнуваше длабоко во него, храброст е да ги гледаш настаните такви какви што течат, а не какви што сакаш. Ова речиси вродено чувство на храброст никогаш не го изневеруваше, речиси секогаш му го спасуваше животот. И нему и на неговото семејство. Тој тоа добро го знаеше. Подоцна ова чувство тој се бореше да им го вгради и на своите деца на сите потомци. Различно успеваше. Други времиња, други обичаи. ЈАНИЧАРСКА СУДБИНА Што можеше да понесе од духовните остатоци на ова урнато отоманско време, на овој проклет Вавилон со испомешани сокаци со испразнети лавиринти - хареми, чаршии, гробишта, гори. Вавилон на изгубени илузии на многубројни генерации. Но тој, како и интелектуалците на Балканот, не жалеше за падот на империјата, туку жалеше за лажниот сон, за трајната илузија со која го означуваше животот. Жалеше што падот на Отоманската империја на Балканот некои нема веднаш да го разберат и прифатат, особено падот на Калифатот. Се плашеше стравот над кој имаше монопол Отоманско царство, да не остане уште многу години во душите на луѓето. Кога паѓаше во историјата која било империја - тој тоа мошне добро го научи од историјата - експлодира, исчезнува стравот. Знаеше дека многу племиња на ридестиот и проклето извишен Балкан, во планините, ќе им останат верни на Султанот и Калифата, кога овие ќе ги нема. Сакаше да се врати да расчисти со времето на овие луѓе. Сакаше можеби да биде еден мал, невидлив Ататурк на Балканот. Сакаше да има антијаничарска судбина. Веруваше дека Балканот вистински ќе се спаси кога ќе се ослободи од јаничарската судбина... * * * И што му преостануваше да земе од последните истечувања на ова отоманско време? Тој можеше да го направи вистинскиот чекор, исчекорот од ова време. Тој можеше да ја добие оваа битка со времето, но ако го прифатеше неговиот обратен ток. Токот на неговите илузии! Проклетството на порочниот круг на идентитетот. Тој можеше лесно да ја добие оваа битка со времето, но знаеше дека за него нема ниту пораз или победа, туку истрајба, ако продолжеше во времето на Ататурк, ако ја продолжеше во него сега духовната јаничарска традиција на својот народ. Многумина ја прифатија оваа традиција, станаа славни во државата на Ататурк. Си ги променија имињата, своите, татковите, презимињата, и беа дел на новото Турско царство... * * * Знаеше добро кои се јаничарите. Немаше во светот поголемо проклетство од јаничарското. Јаничарското се буди и на секои сто години. Се плашеше тој со сила да не го буди јаничарското во себе. Сигурно го имало и во неговиот род. Впрочем немало род на Балканот без јаничарско проклетство. Многумина - и кога заврши јаничарската институција - остануваа јаничари во животот. Та, тој добро го проучи човекот овдешен, човекот балкански, човекот на сите времиња, дека јаничарството е само димензија на власта, на деспотската, султанската, исклучивата власт. Многумина останаа јаничари во животот и без да го сетат тоа. Некако им се всади јаничарскиот инстинкт. Потомците се бореа да го искоренат јаничарското во себе, но не успеваа. Кога ќе дојдеше до побуна, револуција или војна, јаничарското семе 'ртеше без никој да го посадил во душите на луѓето. Татко ми со години собираше семожни книги, сведоштва, списи, извештаи, фермани кои се однесуваа на јаничарите за да ја разоткрие колку што можеше повеќе суштината на оваа институција што беше дел на големиот механизам на отоманската власт. Меѓутоа, дојде до вистината дека стравот и само стравот е причината за појавата на јаничарството. Стравот се пластеше во луѓето, по буни, собирања даноци, менување вери. Борбата за опстанок водеше низ лавиринтите на стравот. Кога луѓето масовно се ослободуваат од стравот, заклучуваше татко ми, тогаш потиснуваните изблици на отпор избувнуваат со поголема потисна сила. Дали Ататурк ја ослободуваше империјата, Турција, од напластениот страв? Па тие зарем не беа победници над „отоманското царство“, победници над сопствениот страв... Татко ми се плашеше јаничарите да не се вечни на Балканот! Се плашеше да не остане јаничарското проклетство. Се плашеше да не за'рти повторно некогаш фрленото јаничарско семе во душите на народите на Балканот. * * * Татко ми добро знаеше од своите книги дека јаничарите со други имиња, но со исти цели постоеле и во други империи. Ги имало уште во старото кинеско царство, во Римската империја, во Австроунгарската империја, па и во поновите империи, посебно во империјата на Сталин. Впрочем, зарем и самиот Сталин не беше јаничар? Јаничарот повлекува јаничари. Тоа ти е проклет, порочен круг! Татко ми велеше дека може да се состави дури и Енциклопедија за јаничарите, во која поглавјето посветено на Балканот сигурно ќе има најмногу страници. Тоа сигурно беше така, и никако поинаку... КЛУЧОТ НА СУДБИНАТА Што му преостануваше на татко ми како последен аманет од Отоманското царство пред неговото заминување од Цариград? Падот на Отоманската империја не завршуваше само во Цариград, во времето што се разрешуваше пред неговите очи. Тој беше сигурен дека отоманското време уште долги, долги години ќе остане неразрешено на Балканот. Останаа многу неразрешени прашања, кои Ататурк овде ги разрешуваше со својот Дамоклов меч. Татко ми, на пример, беше опседнат од прашањето на верата? Што се случи со верата, со шеријатското право што го студираше во Цариград? Сега, откако го заврши, Ататурк го одрекуваше! Што е вистина, тој ако сакаше можеше лесно да се приклучи кон реформираното право, според европски модели, посебно според швајцарските. Но беше тешко, тешко да се разреши прашањето на верата и брзите реформи што ги предвидуваше и реализираше Ататурк, особено во лаицизацијата. Татко ми знаеше дека на Балканот среде исламизираното население, во руралните и рустичните предели, ќе биде многу потешко, речиси неостварливо, колку и да минува времето и дуваат европските демократски ветрови. Имаше народи на Балканот, кои од паганството го одржале континуитетот на само една вера и во текот на петвековното отоманско царство. А неговиот народ можеби беше единствениот што остана во три вери - во муслиманската, православната и католичката... * * * Сега повторно му се нудеше јаничарската судбина, кога дефинитивно падна империјата која својот сјај, но и падот го должеше на сјајот и падот на јаничарите. Зарем тој пак да биде свесен губитник? Тој добро знаеше за антијаничарската судбина на Скендербеј и сакаше да му остане доследен, во делот на својата судбина. Отпорот на Скендербеј со векови одекнуваше кон индиферентната Европа! Татко ми беше свесен дека во крајна линија во историјата најмногу решава случајот, тој ги расплетува настаните, а потем луѓето со векови се покоруваат. Секогаш било така, случајот пресудувал во животот на семејството, народот, цивилизацијата, империјата. Колку и да веруваше во апсолутната и решавачка улога на случајот, татко ми не ѝ се препушташе на филозофијата на фаталноста, што толку многу се влеваше во неговата свест во неговите цариградски години. Тој со својот живот всушност градеше стратегија како да ѝ се спротивстави на фаталноста. Можеби во тоа лежеше и тајната на неговото решение да го напушти Цариград, во зенитот на младоста, кога му се отвораа перспективите во нова Турција, а се замаглуваа перспективите на Балканот. Татко ми беше свесен дека неговиот народ во историјата бил постојана јаничарска матрица уште од Скендербеј, па еве и до интелектуалните јаничари од редот на Сами-беј Фрашери, кој стануваше татко на новата турска култура, со неговите енциклопедии, речници, преводи на европските класици, дела од областа на новата турска лингвистика, книжевни дела, се разбра без да го заборави и својот народ, тврдејќи дека има две души во едно тело. Всушност според резонот на татко ми јаничарите всушност имаа две души во една, едната секогаш ја потиснуваше другата, но никогаш целосно не ја истиснуваше... * * * Татко ми добро знаеше дека каде и да оди по Мала Азија или Балканот, дека јаничарската судбина секогаш ќе го следи и дека секогаш победата како пораз ќе бледи. Татко ми беше свесен дека ако свесно ја стореше грешката, ако не го признаеше јаничарскиот грев дека тој ќе го следи за секогаш, но ако ја признаеше, ако го прифатеше новиот пат, тој ќе има шанса да биде спасен, да го продолжи својот неизвесен пат во животот... Татко ми во суштина се сметаше себеси за тотален јаничар по судбина. Тој сметаше дека балканскиот интелектуалец, каде и да се наоѓа, мора да се прочистува, низ самооткривање, самопризнавање на јаничарското во себе. Балканскиот интелектуалец што не се ослободил од јаничарското во себе, ќе биде готов на национални, подобро националистички, радикализми со кои уште повеќе ќе ја потврдува својата јаничарска судбина, ќе ја затскрива, потиснува, но таа е секогаш готова да избувне, кога историјата ќе го сврти својот ток, како и секогаш, кон случајноста, кон тој апсолутен арбитар во времето... Татко ми тврдеше дека во душата, длабоко во душата на секој јаничар останува една врата за секогаш заклучена, а клучот нејзин секогаш го чува некој друг, а можно е и да не постои! Ако се откриеше клучот, а тоа многу ретко се случуваше, речиси никогаш, и ако душата по многу страдање се отвореше, тогаш од неа се ослободуваше невидена сила, од неа избиваше вулканската моќ на еден цел народ, така што ништо не беше во состојба да ја сопре на нејзиниот ослободувачки пат. Беше доволно една ваква душа да се ослободи, па народот да го открие својот вистински демијург. Ваквите души во историјата се будеа и кога народот посакуваше. Сега по падот на петвековното отоманско царство мораше да има повеќе такви души. Татко ми во тоа силно веруваше! БРАНОВИТЕ НА ИЛУЗИИТЕ Дојде во Цариград, со стариот сон од детството, да се пресмета со отоманското време, да го открие проклетството на корените, да открие кога се заплеткаа, кога сите на Балканот, се оставија да ги шибаат брановите на судбината. Се најде во овој град, опкружен од три мориња помеѓу Исток и Запад, во град кој за секогаш му го обележа животот, како на вистински крстопат на лавиринти на Балканот. Остана до крајот на животот распнат помеѓу Исток и Запад, Ова проклетство да биде секогаш помеѓу, а никогаш во Исток или Запад, се пренесе и на неговото идно семејство, подоцна и на земјата во која ќе го исфрлат брановите на откорнатичката судбина. * * * Во виорот на младешките мечти, пориви и мисли, доаѓаше тука крај морето, во Босфор, пред мостот на Златниот Рог, да му се доверува на морето, да ги открива своите мисли, да го разгранува својот вознес. Но тука, во густите, модри води, во дното на Златниот Рог, сè беше проклето, тихо и мирно. Како да беше превртено самото небо во морето и молчеше за своите тајни, оставени во дното. Тука, длабоко, длабоко во морето, за него почиваше изгубеното балканско време, времето на неговото семејство, на неговиот народ, небаре во неговите длабини трагаше по дијалог со своите предци. Овде и сонцето не допираше до подлабоките слоеви на водата, до слоевите на достапната историја. Доаѓаше крја Златниот Рог на задоцнета исповед, расчистување со брановите на историјата, кои за секогаш се разнесуваа, распукуваа на брегот. Доаѓаше крај овие бранови, кои секогаш одново почнуваа, го храбреа во секое негово започнување во балканската судбина. Немаше друг пат, ниту излез, освен секогаш ново започнување, нови бранови. Но тоа претпоставуваше судири, неспокој. Тука, во златниот Рог, ги правеше големите рекапитулации, согледби на својот престој во Цариград, тука на морето му ги доверуваше своите решенија, од кои повеќе никогаш не отстапуваше. Тука мигум го закотвуваше својот живот, пред новиот неизвесен почеток. Можеше да остане во нова, Ататуркова Турција, да ја продолжи модерната јаничарска традиција, не ќе биде ниту првиот, ниту последниот од ешелоните јаничари на балканските народи вградени некогаш во моќната Отоманска империја, а сега во новата држава на Ататурк. Во длабината на неговите мисли, побистро отколку во овие босфорски темни води, му беше јасно дека ако еднаш влезе во стапицата на другиот идентитет, никогаш повеќе нема да излезе, ќе се изгуби во сивилото на новата хиерархија. Не сакаше да стане јаничар, службеник на новото време, не сакаше уште еден слој на босфорското матно море да му го замаглува излезот во бистрите води на својот и така заматен идентитет. Тргна, по проклетиот пат, кон Балканот, кон старото семејство што замираше и новото семејство што допрва требаше да го открие, продолжи. Сведоци, придружници на новото решение, на новиот пат му останаа книгите што ги собираше во Цариград... ДОЛГОТ НА ВРЕМЕТО Доаѓаше така често пред Златниот Рог, како пред замислен балкански олтар да си ги каже маките, пред толку сведоци, пред толку заитани припадници на сите балкански народи, во голема дилема по падот на Отоманската империја дали да минат на Исток или Запад, кон Европа или Азија, кон Левант или Европа... Тој знаеше дека со крајот на Отоманската империја, за сите балкански народи, кои довчера го сочинуваа ова царство, започнува едно ново време, преполно со нерасплетени драми, трагични судири, неразрешени граници, заеднички митови. Тие не можеа да се ослободат од отоманското време, тие беа негови пленици. Подоцна речиси најголемите проклетства на одделните балкански народи последуваа токму поради ова истечено време, во кое не беше истекол и сиот нивен живот, ова време нешто им должеше, тие беа негови големи пленици. И секоја генерација имаше своја пресметка со ова време. Или стануваше негов нов заложник, или расплетот го одложуваше за други времиња. Да, размислуваше гласно, сите балкански народи имаат заедничко минато во Отоманската империја и неисцрпен мегдан за меѓусебни откривања, заеднички митови и легенди, заеднички бол и непребол. Сите имаат свои делови од јаничарската судбина, сите беа делови на еден механизам на власт, нов за Европа, на вратите на Европа, но кој механизам таа Европа го толерираше. Тој овде, на разматентие извори на Отоманското царство, крај трите мориња, меѓу Истокот и Западот на неговите надежи ја составуваше библиотеката на своето трагње по отоманското време. Беше повеќе од сигурно дека неговиот живот како што и започна ќе се одвива под знакот на парадоксите! Друг пат немаше. Ги утврди клучните книги на својата библиотека. Ревносно собираше книги за јазиците, за старото персиско-арапско писмо, за старите борби меѓу јазиците, за јаничарите, за верите. Тој знаеше дека овие клучни теми ќе се повторуваат и во новата историја на балканските народи. Ако темата на јазиците и верите имаше јасна иднина, зашто таа беше вечна и универзална за човештвото, тешко можеше да се разбере зошто толкаво големо место во својата библиотека им отстапува на јаничарите, на јаничарството, на таа стара, одмината проклета фаланга на војниците. Тој страхуваше дека јаничарското проклетство, е толку длабоко всаденово душите на луѓето и народите на Балканот, што тешко ќе се искоренува во идните векови. Татковите книги за јаничарите така останаа со отворено значење. Тука имаше најмногу пораки, и во распоредот на овие книги во библиотеката на татко ми во однос на другите книги, и во западните и источните автори и извори, кои имаа различен пристап кон оваа проклета тема од човечкиот род, на оваа продолжена вавилонска игра со нови средства, со меч и крв... ПОМЕЃУ ИСТОК И ЗАПАД Тука пред мостот на Златниот Рог, како големо клопче му се разврзуваше судбината. Сакаше да дојде до почетната нишка на судбината. Да разбере кој е, од каде е, каде оди. Има мигови во животот во кои знаеш кој си, а потем си осуден да се бараш до крајот, да ги бараш во една низа на постоење, на време миговите кога ти проблеснало кој си. Никој речиси подобро од него не знаеше што значи да се родиш и да живееш во два света, во повеќе татковини, а ниту една вистински да не ти припаѓа, да бидеш дома а туѓинец. Со вера а безверен. Не знаеше дали му е Исток или Запад татковина. Имаше излези, утешни варијанти и за источниот и за западниот пат. Често се уверуваше дека Исток гледа таму каде што Запад престанува да забележува! Исток обединува сè што Запад разединува. И обратно. Сиот живот беше распнат помеѓу Исток и Запад, каде и да одеше, во која татковина да се закоренеше, беше обележан од ова распетие! Сега, кога со Отоманската империја беше дефинитивно завршено, и тој се наоѓаше на купот духовни остатоци на своето царство, нему му се наметнуваа безброј прашања одново, небаре беше соочен со почетокот, а не крајот на Отоманското царство. Имаше премногу прашања за разврска, за неговата и за идните генерации. Човекот никогаш не може да се ослободи од своето минато, тој до смртта останува негов заробеник. Среќни се народите што немаат историја, се потсетуваше на мислата на еден француски историчар, но нема народи без историја, резонираше самиот. Од сите проблеми што сакаше да ги разреши во врска со отоманското време, него најмногу го обземаше, го опседнуваше - механизмот на одржувањето на неговиот народ, на сите други народи во петвековното турско царство. Тој не сакаше да биде радикален во своите размисли, да не завршува во екстреми, туку спокојно да дојде до вистината. До својот дел на вистината? Знаеше дека сите искрени, смели почетоци секогаш водат до вистината, а таа е само една. Не сакаше да попадне по инерцијата на мислењето, дека нешто прометејско, судбинско, непобедливо ги одржуваше балканските народи да ги спасат своите идентитети во петвековната Отоманска империја, ниту дека само толерантноста на поробувачите ги спаси овие народи. Ако сакаше да навлезе во лавиринтот на отоманското време, низ источниот арапско-персиски ракопис, тоа не мислеше да го прави поради естетска наслада, или да го исполни лагодно животот, туку беше обземен од подлабоки пориви и мотиви. Сакаше едноставно да сведочи за ова време, да го поврати кај народите на Балканот со нерегуларно сеќавање. Знаеше дека неговиот зафат во условите на Балканот што ги предвидуваше ќе биде голема илузија, невидена утопија, но тој не можеше да работи, вистински да дејствува, да живее ако пред себе немаше голема илузија, дел од судбинската неизвесност што ја делеа како заедничка судбина народите на Балканот. И сè што презеде, и книгите што ги избра беа според мерката на големата илузија да го открие низ крстопатите на духот излезот од балканските лавиринти. Тој длабоко во себе веруваше дека е мала жртва и да го жртвува својот живот за оваа илузија. И така, овој потомок, по илузиите, сличен на Дон Кихот, но задоен во еден друг правец, со верба дека постои излез, ја шеташе својата меланхолија на цариградски учен, со својата подвижна библиотека, по балканските урнатини, кои уште повеќе се дробеа со налетите на скорешните војни на Балканот... МОРСКИОТ СОН Татко ми често доаѓаше крај брегот на морето, кога во далечината, тука во Босфор заоѓаше сонцето. Се доближуваше до овој залез, небаре сакаше да го престигне, да го врати сонцето на минатото. Ги следеше сините облаци од крилјата на гулабите кои ги надвишуваа високите минариња на џамиите. Во далечината струеше и меланхоличниот звук на мандолината, небаре го довикуваше другиот брег. Таму се белееше палатата на Долма-бахче, заземајќи го присвојувачки најголемиот дел во босфорскиот брег. Тука беше најгусто сплетено отоманското време. Ги слушаше звуците на последните паради, на последните воздишки на султаните, пашите и везирите за пропуштеното. Во овие палати можеа да се најдат стиловите на сите времиња, на сите народи на Балканот, на Европа и Азија, и подалеку, секаде каде што можела да достигне моќта на Отоманската империја. Забележуваше стари антички колонади, готски и романски фигури, најмногу облици на рококо стилот, бели мермерни арабески, на фасадите разиграни букети мермерни игри на цвеќиња и растенија, на морска флора и фауна, чудесни мермерни медалјони, толку испомешани, испреплетени, незавршени едни во други, што ништо, насилно или спокојно, не можеше да ги раздели, остануваа така засекогаш сплотени, неприродно врзани. Ова одминато царство небаре сакаше истото да го постигне и на Балканот врзувајќи ги судбините на луѓето, надоврзувајќи недозреани и незавршени времиња, врз завршени и обликувани времиња, испомешани вери и судбини. Сликата на Балканот ја гледаше во европските амбиции на султаните, везирите, високите достоинственици на Отоманското царство. Кога залезот на сонцето ќе беше дефинитивен на азискиот брег, тој долго, долго шеташе крај европскиот брег на Босфор. Морските бранови идеа од едниот кон другиот континент. Од далечината, меланхолично се доближуваа чуновите на уморните рибари. Тој во чекорењето сакаше да ѝ биде верен на линијата меѓу копното и морето, осудена на вечна измена и скршнување, на немир, токму како што во себе и ја чувствуваше таа разделница. Рибарите го стигнаа на брегот. Ги распослаа белите мрежи на ситниот песок, исфрлајќи го на брегот длабокиот здив на морето. Еден цел подводен свет беше исфрлен на копното, осуден да ги стори своите последни движења, но да сведочи за длабочината, таинственоста, староста, вечноста на морето, за тајните на темните води, од каде што можеби потекнуваше и тајната на човекот. Загледан во морските ѕвезди, кои последни маки мачеа да ги исправат краците и за последен пат да бидат ѕвезди, такви да замрат на брегот, како споменици на таинственото море, тука беа сините подмолни медузи, кои бавно испаруваа на копното, па разнобојните школки, со пораки од потопените галии и последните воздишки на веслачите, мрежите од сино-зелените алги, понекоја боцкава риба, со накострешени сини или црвени перки, коишто рибарите ги исфрлаа на морето или копното како вистински ѓаволи на морето, за да ја испадат несреќата од нивните чунови, пред идните пловидби. Долго, долго време гледаше како замира, засушува, се претвора во некаков споменик на копното исфрленото подморско царство. Во сликата на исфрлениот морски сон на европското копно небаре ги гледаше облиците на отоманското време исфрлени на Балканот по неколку века. Оваа слика никогаш не му се избриша од сеќавањето... ПРАЗНИЦИ НА ПОРАЗИТЕ Долго во ноќта шеташе покрај брегот на Босфор, осветлуван од месечината, сигурен дека повеќе никогаш нема да се врати крај овие брегови. Во неговите мисли оживуваа празниците во султанските палати на Босфор, во мермерната тврдина на Долма-бахче. Во ноќта царуваше тишината, нарушувана одвреме-навреме од посилните бранови, кои небаре беа раководени од зраците на месечината. Месечината ја осветлуваше сината мермерна убавица, нанижувајќи ја бледата смртничка облека. Во далечината морски птици ги претскажуваа идните настани во животот на Балканот. Татко ми ја замислуваше палатата во еден од големите верски или императорски празници, или кога се славеа победите, најчесто по големите порази на народите на Балканот. Тука во оваа вистинска лавина од кристали, злато и сребро, свила и кадифе, создавана од сите победи, се пластеше сè што печалеше империјата на Балканот, во Африка, Азија и Европа. Тука беа славени сите победи, сите наши порази. Тука, во овие кристали, завршуваше сјајот на една голема империја, истрајуваше нејзината моќ низ идните победи. Кога фатија поразите да се нижат еден по друг, прославите овде беа сè побучни и побучни, додека конечниот пораз не заврши во оваа повеќезначна тишина, која татко ми осамен, исцрпен, ја толкуваше на босфорскиот брег, дефинитивно решен да трага на Балканот по поразите на овие босфорски светлини и блесоци... ГУБИТНИК Колку пати и да го минуваше мостот на Галата кај Златниот Рог, на пат кон прастариот Цариград, него секогаш одново го обземаше мислата за големите теми на отоманското време, кои нема да исчезнат со крајот на Империјата. Тука на вратите на Левант размислуваше за сите европски походи, почнувајќи уште од крстоносните, за сите источни походи кон Европа, кои го оковаа Балканот во голем петвековен временски блок. Љубеше да доаѓа, да ја шета својата балканста осама во овој усвитен цариградски вријавец, каде што малите проблеми на неговата егзистенција се претопуваа во големите проблеми на ова човештво вечно во движење. Тука запираа револуциите, престануваа надежите, се мешаа народите, во вечната размена на месечината и сонцето, во постојаниот марш на минливоста на тоа трајно релативизирање на големите проблеми на човекот. Сакаше да се меша со оваа толпа на човечкиот заборав, која никогаш не можеше да се фиксира во трајна вредност. На досег на погледот од брегот Галата го претставуваше најживиот дел на Цариград. Тука беше престолнината во самата престолнина. Тука беа сместени големите банки, поморските компании, големите трговски куќи, еден вид „мев на градот“, со дуќани од секаков вид. Од сите страни сјајот на златото небаре се истураше по белите калдрми. По минувањето низ овој епски мост на времето, на таа подвижна лента на човечката минливост, продолжуваше во стариот дел на Цариград. Тука завршуваше крстопатот на сите раси, на безброј народи. Како да стапуваше во друг град. Во друга земја, планета. Ја немаше повеќе вревата на Галата. Сокаците водеа до извори на тишината. Дрвени куќи со високи ѕидови, над кои се извишуваа кипариси, од нив се ширеше миризмата на анамската рака, навезена во зелените огради, со сини, жолти и разнобојни цветови на медитеранската вегетација. Оваа тишина, овој свет на хармонични завршоци за секогаш се вкорени во неговата душа, и кога ќе се најде длабоко, длабоко во Балканот, тој често мислите ќе ги вселува во овие предели. Тука сè беше оформено, довршено, вечно. Во просторот се извиваше димот од наргилињата наредени крај малите чајџилници. Тука завршуваше Вавилон. Тука често го обземаа нови врутоци од мисли, кои понираа длабоко од неговата свест. Нешто длабоко во него како немир на корените. Зарем сите балкански патишта водат во Цариград, зарем сите илузии во одминатите векови, на безброј генерации завршуваат во ова царство што сè уриваше пред неговите очи? Од еден парадокс извираше друг, поцелосен, посеопфатен, подефинитивен од претходниот. Се чувствуваше како губитник во една голема игра во која влегол не по своја волја. Сите закони на ова царство, и верата, и големите воени походи со освојувања, сите книги требаше да го убедат дека тој најпосле ја открива својата голема татковина, татковината на својата вера. И ете сега беше во срцето на таа голема татковина. Оваа татковина му овозможуваше да има повеќе татковини во една, но беше осуден никогаш да не ја открие вистинската... КРПЕНА СУДБИНА Да, татко ми имаше во Цариград свои мали татковини, свои чудесни светови, на кои навикнуваше неговата душа и излеваше во врутоци од мисли, исповеди. Откако замислен ќе ја одминеше Сулејман Ејуповата џамија, сета разиграна во фајанс и мермер, оживувана од летот на гулабите, кои вечно кружеа околу нејзиното извишено минаре, со поглед и мисла упатени кон гробот на Ејуп и Ејуповите гробишта, со безброј турбиња на излезот, минуваше по Авенијата на четириесетте скали за да се искачи на ридот, од каде што пленеше глетката на Златниот Рог. Тука си имаше свое избрано кафеанче, каде што ги оформуваше своите мисли, од кои понекои запишуваше. Ова кафеанче му беше познато и од романите на славниот француски писател Пјер Лоти, којшто од оваа перспектива го одржуваше големиот сон на Цариград на исчезнатите времиња, со кој во облиците на егзотизмот долго време кокетираше со своите многубројни читатели, кои никогаш не ја разбраа балканската отоманска драма. Тука прв пат кога доаѓаше, се присетуваше на односот на Ататурк кон егзотичните романи, особено оние на Пјер Лоти, кои Отоманското царство го гледаа само како рај со семожни наслади. Ататурк посебно го болеа опсесивните слики на западните романи во кои муслиманската жена беше оживувана, како робинка на големите хареми, во кои фрустрираните западни читатели ги задоволуваа своите изместени мечти за жената, вечно подадена, со големото наргиле и рахат-локумите. Епохата на егзотичната Азијаде, како и на мистичните дервиши, од кои се опиваа западните читатели, Ататурк ја сметаше за дефинитивно одмината. Тука, во овој рид пред Златниот Рог, секој имаше своја визија на Цариград, на времето што исчезнуваше во темнината на историјата и времето што се вестеше. Тука секој имаше свои сметки за расчистување со својата земја, со Цариград. Тука секој му објавуваше војна или мир на Цариград. Татко ми ги следеше умните, спасувачки чекори на Ататурк, којшто од пропаднатата Отоманска империја се обидуваше да ја спаси изворната турска супстанција. Ататурк спасуваше што можеше да спаси, а тој, обичниот студент од Цариградскиот универзитет, со глава преполна со нормите на шеријатското право, со старите формули на отоманската администрација, со живите балкански рани во својата свест, со инстинктот за семејството што го влечеше кон Балканот, што можеше тој да спаси? Тие, Турците со Ататурк, ќе се вратат во недрата на својот народ, во Анадолија, но тој каде ќе оди, каде ќе се врати на Балканот, на чии простори големата отоманска магма сè уште не беше истината од вековното вжештување? Ататурк, како со Дамоклов меч, ќе го расече јазолот на отоманското време, ќе ја огради својата земја, со последниот бедем на можниот идентитет. Да, Ататурк лесно ќе се ослободи од илузиите на отоманското време, но што ќе стане со сите нас другите на Балканот, сожители на Отоманското царство, каде што уште долго, долго време ќе трае отоманската агонија? Така размислуваше татко ми на бреговите на Босфор пред да замине за секогаш на својот дел од Балканот. Но тоа не беше сè! Мислата - што ќе се случува со сите нас по падот на Отоманската империја на Балканот сиот го обземаше, стана дел од неговата смисла на животот што му преостануваше. Па ние уште многу, многу време, ќе се ослободуваме од старите трикови на отоманското време, од сите можни игри за да се одржиме во вечна кавга, од јаничарското во нас. Беше загрижен, длабоко загрижен, за „крпената судбина“, на својот народ, на другите народи на Балканот. Не гледаше среќни излези, но не сакаше својот живот да го жртвува на јаничарското проклетство, од кое немаше надеж дека сите пленици на вчерашното Отоманско царство лесно ќе се ослободат. Тој умееше да си чита длабоко во душата, во душата на овие луѓе со вкрстени судбини, во овие свети рајски градини на Цариград... Кога се враќаше кон својот проклет дел на Балканот, во свеста сè посилно, па потем побавно, му ѕунеа последните зборови на Ататурк: „Иднината на земјата бара нови луѓе, со модерен менталитет!“ Цел живот му мина во селидби, во потрага по земја во која ќе се закорени, ќе создаде семејство? Која, која беше неговата земја, кога тој се оддалечуваше од земјата за која сите му велеа дека е негова? Дури и самиот Ататурк. Се враќаше сепак на Балканот, таму каде што ги остави своите, таму каде што најмногу се закорени. Тој знаеше дека ќе се бори, ќе му минува животот низ заборавените сокаци на отоманското време, каде што луѓето сè уште немаа свест дека минале вековите, не знаеја во кој век живеат. Знаеше дека луѓето овде ќе се држат за новата вера погрчевито од староверците, дури и во рудиментирани, архаични облици, за да се одржат, но во исто време ќе ја продолжуваат агонијата на Отоманското царство. Тие ќе го немаат чувството за завршеното отоманско време, како што го имаше тој. Му преостануваше историска мисија, поради која напати беше горд, напати запаѓаше во неизлечив дефетизам. Уште неслободен од една империја која сепак му ветуваше личен спас, мир за срцето, за младоста, но немир за душата на својот идентитет, тој и не можеше да мечтае дека, покрај рецидивите на старата Империја, го чека новото време на Империјата на фашизмот, па на сталинизмот. Во времето меѓу падот на Отоманската империја и фашизмот можеше да се врати во Цариград, многу полесно отколу во времето на комунизмот. Во тој период мајка му во крајот на триесеттите години за последен пат патуваше за Цариград, во последна прегратка со преживеаните за да се врати на Балканот со голема болка, од која и згасна животот. Татко ми не можеше да поверува дека ќе дојде време, во сталинизмот, кога не ќе може дури и да го сонува Цариград, а камоли да го посети, да се врати во него. Со време татковиот источен сон згаснуваше, дефинитивно се губеше, Цариград како да не постоел никогаш. Го закопа длабоко, длабоко во себе. А кога падна сталинизмот во земјата во која имаше среќа да се всели заедно со своето семејство, меѓу првите се отвори патот кон Цариград. Тогаш телото ја немаше старата младост, гаснеа старите соништа, стигнуваа кај татко ми првите патници кон Цариград трговци, шверцери, му носеа поздрави, понекој весник на новото време. Да, источниот сон на татко ми беше дефинитивно закопан. Тој отстојуваше, продолжуваше само со неговите многубројни книги... ПАЗАРЕЊЕ СО СУДБИНАТА На татко ми му преостануваше уште добар, ако не најдобриот дел од животот за да ја толкува отоманската енигма на времето, на јаничарската трагика, на османското писмо. Тој најмногу време оддели за откривањето на тајните на арапското или османското писмо. Веруваше дека ако навлезе во калиграфската спирала на османското писмо, ќе открие најмногу напластено изминато време, дека ќе дојде до клучот на многубројни таинствени записи за тајната на светот, за вселената, за цикличноста на цивилизациите. За европската ренесанса и старите арапски ракописи, кои први допреле до античките мудрости. Тој во стариот арапски ракопис гледаше најдлабоко огледало на времето, на судбините на луѓето и народите. И сега, на крајот од неговиот престој во Цариград некој сакаше да го скрши ова огледало и повторно да ги состави илјадниците скршени огледалца. Сакаше да го ослободи огледалото од старите виденија и проклетства, од насобраното време во него. Татко ми сакаше да го задржи ова огледало, да го открива во него втиснуваното време, времето на големите недоразбирања, на поразите и победите, времето на истрајувањето. Татко ми и имаше и немаше разбирање за реформите на Ататурк, за новото латиничко писмо. Овие ракописи кои служеле пет века ќе живеат со мртвото време во нив, ќе останат погребени во архивите. Но душите на овие мртви ракописи долго, долго време ќе лебдат над немоќните души на живите луѓе... Уште што му остануваше да задржи во спомените од Цариград? Уште колку пати требаше несвесно да доаѓа овде пред морето да се пазари со судбината, пред достоинствениот Босфор? Трагаше по просторите каде што имаше најмногу напластено време, каде што столетјата беа складирани во ракописи, со бројни знаци, сигнали. Доаѓаше најчесто во музејот Топкапи, посебно во библиотеките на старите ракописи. Како да го заморуваше сјајот на златото, на рубините и смарагдите, на патот кон сјајот на ракописите. Запираше за последен пат пред лавиринтите од ракописи, кои зрачеше илузијата на бескрајот, го понесуваа илуминациите, суфиските текстови, текстовите на ѕвездочатците за чудата на вселената, трактатите од областа на правото, есеите за религијата, медицинските анализи, големите речници и граматики, описите на далечните земји, џиновските хербариуми, енциклопедии, описи на далечни земји на Царството со слики на невидени инсекти, укоричени големи книги со легенди на народи што не постоеле и не постојат, фермани, записи за животот и смртта. Вистинска гробница во која почива времето. Гробница со најмногу живот. Во тој дел на Топкапи се чуваат и симболите на калифатот, предмети што му припаѓале на Пророкот, но татко ми остана за секогаш фасциниран од славните ракописи, од споменот на овие книги што го понесува, со своите минијатурни книги, но од него избрани, кон балканските беспаќа на истеченото отоманско време... По сјајот на Топкапи, му остануваше мислата за темнините на Балканот. Често кружеше околу Сината џамија, кога над главата горе ги гледаше брановите на раскрилените сини гулаби, кои ќе го потсетуваат на овој дел од цариградската минливост, во морето на неговото сеќавање. И сè што можеше да понесе од ова време ќе беше поместено во неговите книги што ги подготви за својот егзил во родниот Балкан, кој беше скршен на парченца, на парченца на народи и судбини, довчера обединети во едно од искривените големи огледала во Топкапи сарај... Уште што вистински му преостануваше па да појде од овој град на неговата младост во кој за секогаш ги остави блиските роднини, кои повеќе никогаш не ги виде, некоја можеби незавршена младешка љубов? Со себе ги понесе само книгите, како најважни предмети, во нив небаре го понесе сето отоманско време што му преостануваше подоцна во Балканот да го раздипли, да го дополнува, да ги повикува луѓето на сведочење, на некаква заедничка катарза дека сè не е изгубено во исчезнатото време... СОНОТ НА КНИГИТЕ Не може, никогаш не ќе може една војна да ги разреши проблемите на времето на луѓето. Колку и да е силна, колку и да е праведна за едните, неправедна за другите, војната ќе наложи нови граници. Што ако овие граници ги сечат душите на луѓето, семејствата, градините, соништата, времето, времето на луѓето? А што им преостанува на овие луѓе, осудени на вавилонските линии на проклетството, само утешно да привикнуваат на судбината. Да градат нов дом во Вавилон... Татко ми, кога се врати од Цариград, остана засекогаш заплеткан во балканските граници. Голема среќа беше што остана жив, и го провре семејството низ неколку граници, но во него, длабоко во него за секогаш згасна последниот блесок на цариградските ноќи... Кога, по сталинизмот, некаде во шесеттите години, најпосле се отворија границите и веќе можеше да се патува за Цариград, ние децата мислевме дека татко ми најпосле ќе оди, ќе може да оди во Цариград, да го доврши пред смртта својот голем сон, којшто го сонуваше на парчиња во проклетите балкански години на спасувањето на своето семејство. Ние неговите деца бевме сигурно посреќни што ќе се обнови татковото патување во Цариград. Приклештени во годините на социјалистичката равноправно поделена беда, нам сега Цариград ни се виде како можен излез од сиромаштијата. Пристигнуваа и првите абери од роднините, од Цариград, по триесет години молк. Меѓу првите појдоа кон Цариград умешните трговци, а богами и првите шверцери на социјализмот. Стигнаа првите писма, првите повици, а татко ми никогаш не ни ја откриваше нивната тајна. Кога помеѓу нашиот град и Цариград се воспостави и редовна автобуска линија, ние станувавме сè понестрпливи да го испратиме еден ден татко ми додека го држеше снагата на неговото второ патување во Цариград, градот на неговата младост. Татко ми ги избегнуваше разговорите за неговото можно патување во Цариград. Ние уште порано знаевме дека татко ми не сакаше да зборува за своите години на младоста минати во Цариград. Според неговото однесување, како и да не бил таму. Но разбравме, кога во длабоките балкански ноќи, во окото на радиото што го донесе од Цариград, и го провираше во сите балкански селидби, небаре беше рамноправен член на семејството, бараше една цариградска радиостаница за да дојде до заносното пеење и свирење, до источниот спиритуал што, се чинеше, го повлекува со себе во далечините. Ние знаевме дека нешто силно, во неговата младост се случило со него во Цариград, што го обележало за цел живот. Во тој град, како да беше заколнат, повеќе нема никогаш да се врати. Најстариот брат еден ден, по големото исчекување татко ми да ни ја открие цариградската тајна на својот живот, нестрпливо го запраша: - Татко, се отвори земјата. Сите патуваат кон Цариград. Зошто и ти не појдеш, да се видиш со твоите, сега додека те крепи снагата, а ние веќе сме на нозе? Татко ни и беше и не беше изненаден од ова прашање. Беше во тек со „цариградскиот заговор“ што му се подготвуваше во семејството. Понекогаш ѝ се доверувал на мајка ми за живеењето свое во Цариград, но само со скудни зборови, чија содржина ни беше добро позната на сите во семејството. Но ние неговите деца сакавме да одиме подалеку од мајка ми во откривањето на цариградската енигма на татко ми. Татко ми го запре погледот на најстариот брат. Блеснаа неговите сини очи, во кои секогаш нè прифаќаше, кога животот нè исправаше пред неговата мудрост. Сега мигум затаи, небаре трагаше по малкуте, но вистинските зборови со кои ќе ја кажеше сета вистина, па изусти: - Сине има предели во светот во кои само еднаш се патува. Второто патување го изневерува првото. И само толку. Само толку за татковата цариградска енигма. Ни остана скудниот татков исказ да го толкуваме довек. Ние сите негови деца, нашите блиски, нашите соседи сите патувавме во Цариград, првин со возови или автобуси, а подоцна и со нашите мали фијати. Но тоа беше еден друг Цариград. Татковиот Цариград можеби беше останат само во неговите книги. Во Татковите книги... ИСТОЧНИОТ ДАМАКЛОВ МЕЧ Татко ми средбата со Ататурк долго време ја криеше од својата биографија, а посебно во времето на сталинизмот. Ја криеше дури од нас, неговите деца. Неговата мудрост во животот се темелеше врз моќта да ги премолчува вистините, кога сите ние блиски мислевме дека траба да се кажат. Татко ми речиси никогаш не стануваше роб на изговорените зборови. Татко ми имаше среќа по мајчина линија, да биде примен за време студиите во Цариград, во едно славно семејство, кое беше замешано во судбината на нова Турција. Тоа беше неговиот роднина Фетхи Беј Окијар, познат и како прв претседател во владите на Ататурк. Татко ми за време студиите живееше во семејството на Фетхи Беј. Студираше шеријатско право на старо турски или османски јазик. Средбата со Ататурк што му ја овозможи неговиот угледен роднина за секогаш му го обележи животот, но само длабоко, длабоко во него. Татко ми гаеше голема почит кон личноста на Ататурк. Го воодушевуваше неговата голема историска храброст со својот источен Дамаклов меч да го пресече јазолот на згуснато отоманско време. Но татко ми, од друга страна, татко ми беше пленик на стариот источен сон. Во него за време студиите во Цариград беше зачнала голема љубов кон османското писмо. Стана пленик на магичната калиграфија, која како спирала го водеше до незавршените басамаци до Бога. Тие оспорувани линии на старото османско писмо, на источниот Гордијев јазол, го сочинуваа лавиринтот во кој беше запретано време, а пред чиј излез стоеше со меч Ататурк. Да, тоа беше времето кога заоѓаше сонот на стариот арапско-османско-персиски ракопис. Овој залез за Ататурк, претставуваше изгрев за татко ми. За едни изгубено време, за други време што треба допрва да се открие. Но сите проклети губитници во лавиринтот на времето, немоќни пред релативноста на минливоста. Историјата е секогаш трагична, се сеќаваше често татко ми на зборовите на Ататурк. Враќањето на татко ми во срцето на Балканот, по падот на Отоманската империја требаше да означи крај на еден и почеток на друг сон. Неговиот живот се одвиваше помеѓу овие два сона. Колку што му беше Ататурк близок по некои мисли, толку му беше далечен по други! Беше првин, во принцип, согласен со ставот на Ататурк дека „треба да се направи повеќе од една револуција“ за излез од отоманското време. А татко ми сметаше, исто така дека треба да се направи повеќе од една револуција, но во однос на старите времиња. Како да се сонуваше еден ист сон, но во различни правци на времето... Ататурк, според татковите зборови, тврдел дека исламот е за турскиот народ туѓа религија, хетерогено вградување во еден организам, реванш на победеното свештенство над воинствените победници! Ататурк, размислуваше татко ми, во напорите да го лаицизира новото турско општество можеби беше во право. Но тој се поставуваше во нова позиција - ако на Турците и исламот им го наложиле победниците, тогаш овие ќе им го наложат на од нив поразените народи. Дали сега татко ми имаше право да бара двојна револуција? Да, тука останаа големи духовни, морални и политички простори во историското расчистување на Балканот. Тука следуваа нови крстопати пред лавиринтите на новите можни порази. Ниту една победа не е дефинитивна, како што ниту еден пораз не е конечен пораз. Се плашеше еден ден оваа игра на верскиот сон на балканот да не стане единствено прибежиште на луѓето, причина за стогодишни верски судири. Татко ми беше длабоко, длабоко загрижен за судбината на Балканот. Тој го немаше Дамакловото перо на вистината, како што Ататурк го имаше Дамакловиот меч на победата... ШЕШИР Историјата на овие луѓе запираше на бреговите на ова чудесно езеро, со најпроѕирни води во светот, со царства на алги во кои суверено владееја сребрените пастрмки. Луѓето велеа дека ова езеро е старо милион години. Езерото беше свето. Брановите се дочекуваа на брегот како шепоти на вечноста. И сè што се случуваше значајно во животите на овие луѓе се случуваше на бреговите на езерото. Луѓето заминуваа од брегот на езерото, луѓето се враќаа на брегот на езерото. Животот на овие луѓе им минуваше низ заминувањата и враќањата на нивните блиски, најблиски... За секое заминување се тагуваше, за секое враќање се празнуваше. Можеше да се случи и обратно, сè зависеше од судбината на луѓето. Кога се враќаше печалбар од Америка обично на брегот на езерото се собираа најмногу луѓе, имаше што род, близок и далечен, патници намирници, сиромаси, по некој просјак. И кога се враќаа печалбари од Цариград или Букурешт, од Каиро или Будим, имаше не помалку луѓе. Многумина на овие средби чекаа абер за некој свој, блиските подарок, децата шеќери и слатки, просјаците милостиња. Сите нешто очекуваа. А враќањата си беа такви какви што си беа, тажни или среќни, за помен или заборав, за пофалба или преѕир... Кога се врати татко ми од Цариград во родното гратче, имаше многу луѓе. Имаше од блиски поблиски, но имаше од поддалечниот род, кои останаа скарани со татко ми поради лошо поделената земја. Идеа многумина, кој од милина, кој од завист. Татко ми остана долго, предлого во Цариград. Токму четири години. Цел живот за мајка му, за стариот татко, за сите браќа и сестри. Во Цариград го испрати мајка му, кај своите, оти беше загрижена, да го оддалечи од семејните, племенските караници. Да види друг свет, Босфор, Цариград да види, да го види градот на нејзината младост, на нејзнините блиски, кои се разнесоа по Балканот. * * * И сега сите беа тука, крај езерото, да го пречекаат татко ми. Сите различно го замислуваа татковото враќање, секој го замислуваше според својата мерка. Постарите, очекуваа да го видат татко ми со фес. Помладите знаеја дека Ататурк го забранил фесот и веруваа дека татко ми или ќе носи на главата бела капа или нема да носи ништо. Некои, од најстрите веруваа дали ќе го видат татко ми со ознаките на аџијата оти си мислеа од Цариград може лесно и брзо да се оди до Мека. Очекуваа да го видат со подароци, децата со шеќери во разни облици. Се радуваа само децата... * * * Сите се изненадија кога татко ми слезе од обична чеза, во која едвај имаше место за неговите два големи куфери. Очекуваа друга кола со неговите работи и подароци, но ништо од сето тоа. Татко ми ги изневери очекувањата на многумина. Првин, не слезе, не стапна на земја ниту со фес или чалма, бела капа или со гола глава. Носеше шешир, со приладно скроеното оддело по последната европска мода. Се насетуваше притаено негодување и чудење. Многумина за прв пат гледаа шешир, а тие што го беа виделе, беше само еднаш кога во гратчето гостуваше еден италијански магионичар. Сите се чудеа, им идеа разни мисли. Се чудеше и татко ми, но шеширот си го носеше до крајот на животот... - Сигурно има во куферите златни, сребрени, скапоцени работи! - забележуваа тихо подалечните роднини. - Сигурно има многу пари! Четири години во Стамбол само да сеириш па ќе собереш пари! - дополнуваа други... Стрчаа најблиските. Мајка му со солзи радосници прва му пријде. Силно се прегрнаа. Имаше кој да се радува на неговото враќање. Потем ги прегрна сестрите. Браќата ги подзедоа големите куфери. Беа незаклучени и лесно се подотворија, пред да стигне татко ми, да им каже за тоа на своите браќа. Куферите се отворија и од нив излегоа многу книги, ракописи. Татковите книги. - Аууу... книги! - извикаа најстарите. - Свети книги! - дополнија други, кога го видоа старото турско писмо на ракописите, кое им беше познато од Коранот. - Го прокоцкал времето во Стамбол! - дофрлија трети. * * * Така почнуваше животот на татковите книги на Балканот, со недоразбирање, со кого првин не, ако не со своите. Старите противници на семејството, од подалечна иста лоза со прикриено задоволство, без да се вмешаат во разговорот, ги слушаа овие прекори. Но, нејсе, книгите татко ми дефинитивно ќе го разделат од нив, подоцна од родното место. Книгите станаа живи предмети во животот на татко ми, тие му го назначуваа патот во животот. Татко ми ја прифати судбината на книгата. И никој повеќе не можеше да го одврати од овој пат. Ги прифати книгите, во проклетите настани што се вестеа на Балканот, како живи придружници, советници, утешители до крајот на неговиот живот... Така започна судбината на татковите книги на Балканот. Книгите сет живот првин го оддалечуваа, па потем го доближуваа татко ми со луѓето. Луѓето кои го чекаа на брегот на езерото започнаа да се прашуваат во себе, меѓу себе, со блиските од подалеку што крие татко ми со овие книги. Какви му се плановите. Со книгите не можеше да крене семејство. Тој не можеше да биде дури балкански Дон Кихот. Тешко можеше да најде свој Санчо Панса, а немаше ниту ветерници. Доаѓаа блиски и далечни за да го прашаат татко ми, ако немаа абер, што станува со нивните поблиски, а наши подалечни. Доаѓаа, а скришум гледаа во книгите. Доаѓаа и блиски, по укажувањата на други, дека на татко ми му се заматил умот од книгите во Цариград, па сега, еве се враќа со нив, да земе на душа и други. Имаше и такви што го прашуваа дали нешто заработил, па ги потрошил парите во цариградските куќи на срамот. Татко ми спокојно одговараше на сите прашања, за сите имаше благ, утешен збор. Мајка му првин со прекор ги слушаше прашањата на недобронамерните гости, но кога виде со каков ум и прибраност им одговара син Ј, ѝ беше мило и топло во душата. Беше среќна што синот првин се вратил, жив и здрав, со ум и со книги. Минаа првите дни по татковото враќање. Крај езерото стигнуваа други печалбари. Татковото враќање со книгите како да паѓаше во заборав. Татко ми првин добро ги сокри книгите во една соба а таванот и таму скришум одеше, останувајќи долго, долго со книгите... II. ОТКРИЕНОТО ВРЕМЕ Пред моите очи беа сите негови стари книги, ракописи, мапи, записи, дефтери, стари географски карти, фермани. Читани, недочитани. Толкувани, нетолкувани. Со растегнато значење во времето. Сите таткови книги можеа да се читаат како една книга, како книга на неговиот живот. Ми преостануваше повторно да прелистам еден живот, историјата на еден пат, прелеан и во мене, во новото време на семејството... Во овие книги и записи татко ми го понесе своето отоманско време, за да го дооткрива во делот на Балканот каде што ќе го закорени за секогаш животот. Тој знаеше дека ова време не е целосно истечено од Балканот. Овие книги ќе го следат татко ми низ падот на неколку царства и империи. Тие книги надживеаја времиња, го надживеаја и татко ми. Јас останав немоќен да ги толкувам, мојот приод е страничен, преку други јазици и култури. Но добро знам дека е во нив најмногу татко ми, неговиот дух, неговите некажани поуки и пораки. Книгите го содржат неистеченото време. Со овие книги може да се состави истеченото време. Овие книги пленат со нивната аисторичност. Овие книги ми ги оживеаја татковите илузии, немоќта да се состави со нив вистината. Јас не знам каде ќе завршат овие книги. Кога завршува животот, што останува од нас во нашите некогаш прочитани книги... СИЏИЛИТЕ I Имаше во душата на мајка ми некаква стрелка на големиот часовник на времето што најчесто ја движеа чекорите на татко ми, чиј топот на калдрмата јасно го препознаваше од другите. Топотот видливо ја смируваше и внесуваше спокој во куќата. Така беше со години. Мајка ми ги паметеше честите заминувања на татко ми пред и за време војната, кога тој ја подготвуваше стратегијата на селидбите на семејството. Но сега беа други времиња. Но за мајка ми времињата беа секогаш исти. Ако се променеше времето на идењето на татко ми дома, тогаш сигурно, за мајка ми нешто се случило со него. Но сепак еднаш нешто и се случи. Без претходно навестување татко ми доцнеше долго, долго. Мајка ми ја обзеде немир кој веднаш се пренесе и на нас децата. Времето брзо минуваше, се стемнуваше а татко ми го немаше, го немаше. Падна ноќ, никој око да склопи. Уште в мугри најстариот брат појде во Институтот за историја, каде што работеше татко ми. Се смиривме сите дома кога дознавме дека татко ми непредвидено отпатувал на југ по стари отомански документи, по кои трагаше сиот живот откако, по падот Отоманската империја, заврши право во Цариград учејќи од книги со старото турско, односно арапско писмо. По неколку години упорна потрага најпосле дојде до своето големо откритие: отоманските документи со кои можеше да се реконструира дел од изгубената историја на Балканот, историјата на заборавените семејства, големата мрежа на историјата. Длабоко во себе чувствуваше дека најпосле постигнал тивка победа. Кога го напушташе Цариград во дваесеттите години на веков, во рацете ја држеше дипломата за завршени студии по шеријатско право. Ги гледаше калиграфски, на старо писмо, испишаните знаци на дипломата, кои требаше според внатрешниот диктат да го водат кон своите, на Балканот, на неговата имагинарна битка со изгубеното време, а веќе Ататурк го потврди падот на Отоманската империја, ја потврди латинската азбука на новото турско писмо, предложи редица други реформи, со кои конечно се пресметуваше со минатото отоманско време. Така татко ми се најде заробен во лавиринтот на две азбуки: латиничната и арапската. Тој добро го знаеше излезот од арапската арабеска, но не беше готов да го прифати предизвикот на Ататурк, да го прифати веројатно своето високо место во новата хиерархија на власта на нова Турција... Тука во Цариград во младите години се најде на вистински крстопат на времињата, верите, народите, на урнатините на една петвековна империја. Тука беше и пред крстопатот на внатрешниот лавиринт. Тој добро знаеше дека во оваа одмината временска магма беше претопена и историјата на идентитетот на неговото семејство, на предците, на својот народ, на народите со кои со векови заедно се живеело. По поразот на отоманското време, беше свесен дека постои неговата победа над одминатото време. Тој рефрен до генерација на генерација на Балканот - кој ни го „украде времето“, допре и до неговата генерација, но времето се крадеше и во новите времиња на Балканот: Балканските војни, Првата па Втората светска војна, времето на сталинизмот. Тој знаеше дека неговата битка со отоманското време беше лична, па потем заедничка. Тој мораше да победи, да го открие патот кон изгубеното отоманско време... Како да се наоѓаше пред својата ракописна Атлантида. Длабоко веруваше во себе дека овие мртви ракописи еден ден ќе воскреснат и ќе ја ослободат од себе сета изгубена меморија на својот народ, на другите народи на Балканот. Беше среќен што неговиот сон од младоста сега се враќаше остварен во зрелите години на животот. И затоа реши преостанатиот живот да им го посвети на откриените ракописи. И сега, по сите минати бури во неговиот живот, по доживеаниот пад на Отоманското царство, по падот на фашизмот, по падот на сталинизмот, му преостануваше мала оаза на мир, прифат и толеранција, за до крај да го раздипли во животот стариот сон... СИЏИЛИТЕ II Мајка ми длабоко во себе ги насетуваше идните чекори на татко ми, кога судбината не нудеше избор. Толку живот заедно пред истите стапици беа создале некакво согласје, заедничко чувствување на тежината на животот, небаре продолжуваа еден во друг, а ние децата во тоа траење стасувавме, отстојувавме, зреевме. Мајка ми сега сигурно знаеше дека тој најпосле достигнал до големото откритие во животот во потрагата по ракописите. Само вакво откритие можеше да го доведе во состојбата во која таа дотогаш го немаше видено во животот... Татко ми во своите чести архивски истражувања што ги вршел во можните извори на отоманските ракописи во Македонија, во една од битолските џамии забележал два заковани сандака, преполни со дефтери, книги, хартии. Успеал од еден од подотворените сандаци да протолкува неколку листа. Го отворил сандакот, одвај се созел од вековната прашина што почнала да се крева од дефтерите. Не сакал никој да влезе во грев да ги однесе од џамијата ракописите, мислејќи дека се свети книги, затоа тие ги надживеале палежите, војните. Кога започнал да ги врти дефтерите, татко ми веднаш се пренесол во друг временски ток. Нема изгубено време, нема изгубено време, зборувал гласно за себе. Оџата првин бил вознемирен, гледајќи го татко ми што прави со „светите книги“, а потем се смирил верувајќи дека во нив е сè пишано, вклучувајќи го и идењето на татко ми. Тогаш тој започнал на глас да му чита на оџата од старите записи, со јасна и чиста дикција, течно и занесно. Оџата сега разбрал дека не се работи за свети книги. Тој го читал и кажувал Куранот, така како што знаел и умеел. Татковото читање него пријатно го зачуди. Татко ми брзо ја придоби довербата на оџата... СИЏИЛИТЕ III Татко ми веднаш јавил во Архивот за своето големо откритие. Замолил веднаш од работа да јават дома дека ќе остане уште ден на пат. Курирот од Архивот што требало да јави дома се запил некаде и дојде кај нас дури утредента, откако постариот брат веќе беше појден да разбере што се случува со татко ми. Татко ми веднаш од највисоко место добил сигнал да ги прегледа документите и да ги префрли во Архивот на државата. Не му било лесно да го убеди оџата на џамијата списите по неколку века стоење во светото место да бидат пренесени на друго место. Убаво татко ми му објаснувал дека се работело за административни, судски документи, кои којзнае како се нашле во џамијата. Оџата, и самиот познавач на арапското писмо преку Куранот, сигурен дека сепак не се работи за свети книги, му дозволил на татко ми, со триста аманети да не се расфрлаат дефтерите, да ги преземе и го извести за нивната натамошна судбина. Татко ми се согласи и тие се разделиле како пријатели... Мајка ми, понесена од дневните работи, така ги забораваше многубројните грижи што притискаа во неа, можеби првпат не забележа кога татко ми со патната торба се најде дома. Беше уморен од неспаната ноќ, но неговото лице имаше нов, дотогаш непознат израз за сите нас во куќата. Можеби таков израз добиваше само еднаш или два пати во годината, кога ние децата на крајот на учебната година му ги носевме свидетелствата со одлични оцени или кога мајка ми ќе му ја донесеше долго бараната книга. Но на сите ни беше јасно како ден дека во него се случило нешто големо што ќе му го обележи преостанатиот дел на животот. Беше јасно дека открил излез од лавиринтот на списите што води кон животот... Откако присобра сили и во семејството се поврати стариот ритуал на животот, татко ми се фати во костец со грамадата архивски документи од џамијата. Во нив вистински почиваше времето... ЗНАЧЕЊЕТО НА ПРЕМОЛКОТ Кога браќата потпораснаа, единствената сестра беше готова за свршувачка, па за мажачка, татко ми повторно започна да го обзема источниот сон, како да го напушташе Цариград, во дваесеттите години, не можеше и да си замисли дека историските настани ќе се отклонат толку многу од текот што им го предвидуваше. Беше убеден дека еден ден ќе се врати во Цариград, ќе го продолжи некогашното источно време, ќе ја поврати миризмата на тие исушени цветови на анамската рака, на свенатите цветови на белите јасминови градини. Тој не можеше да поверува дека помеѓу него и Цариград времето ќе биде за секогаш разрешено, дека тој повеќе никогаш не ќе се врати во овој град. Вистина, земјата во која се всели прва се ослободи од сталинизмот и се отвори кон светот, а со тоа и кон Цариград. Можеше татко ми да оди таму кога сака. Но пред него итаа трговци, шверцери, кои ја пустошеа во неговиот дух сликата на Цариград што тој за секогаш ја закова во својата душа. Стасуваа неговите деца и се готвеа за стручни училишта. Штом ќе завршеше едното вакво училиште и почнуваше да работи, ќе втасаше другото дете. И така со ред... Сето семејство беше во некакво постојано дежурство, речиси до крајот на животот на татко ми. Тој длабоко во себе можеби живееше со илузијата дека некој од синовите ќе оди, ќе продолжи да студира во Каиро или Цариград да се надоврзе на неговата младост. Ваков план на Балканот тешко можел да се оствари, во таа земја оградена од самата себе. Но татко ми сепак ги потхрануваше нашите илузии да тргнеме по неговиот изгубен сон особено кога ќе ни дојдеше времето за студии или женење. Сакаше да поврзе барем некого од нас, пуста надеж, со својот источен сон, кога за сонот на родната земја се грижеа други, позагрижените сталинисти од самиот Сталин, кои последни во Балканот го урнаа неговиот голем споменик. Родната земја му беше осудена на најголема самотија во Балканот и светот. Беше сета окована во бункери. Да, дека и таму некогаш ќе задуваат ветровите на демократијата, во тоа татко ми беше сигурен, но не го доживеа. Татко ми не можеше да ни го наложи својот пат, но остана нешто недоречено во неговиот живот, нешто што сакаше силно да ни го каже. Неговиот премолк остана најголемото кажување во нашите животи... СИЏИЛИТЕ (ЕПИЛОГ) Татко ми повторно трагаше по изгубеното отоманско време на Балканот, од свој ќеф, како што обично велеше, а неговите пријатели, школувани ориенталисти, од специјалноста турколози му велеа дека се работи за историска мисија. Ќе дојде денот, му велеа тие, кога државите произлезени од распадот на Отоманската империја ќе трагаа судбински по документите на својот идентитет, спасуван со векови. Татко ми откако ги спаси и прибра сиџилите од џамијата, им го посвети сиот преостанат живот. Насобраната, пожолтена хартија која лесно можеше да заврши во прав и пепел, татко ми ја негуваше цели дваесет години. Ги откриваше пораките на старите службени документи, ги обновуваше во мали квадратни картонски записи. Илјадници на број! Така, сета материја беше скротена, подготвена за излез од старото во новото време. Татко ми лист по лист го градеше својот отомански Вавилон. Балкановилон, како што велеше неговиот верен пријател К. К. Татко ми беше целиот предаден, до крајот на животот, во борбата со старите ракописи, кои се закануваа со конечно исчезнување доколку не им се посветеше достојната трпеливост. А неа татко ми најмногу ја имаше во животот. Луѓето околу татко ми брзо го сфатија значењето на оваа спасена грамада жолта хартија за историјата. Татко ми немаше други амбиции, тој само го продолжуваше своето спокојно пријателство со старите записи, тој ги раздаваше драгоценостите на старите записи, со денови и ноќи им преведуваше од документите на оние што се ориентираа кон проучување на турскиот период од историјата на народите на Балканот. Благодарните го споменуваа во фусноти на своите научни трудови, дисертации, но подоцна името му го изоставаа. Дури кога истоштен од шеќерната болест во борбата со списите отиде во инвалидска пензија, татко ми конечно се раздели со старите списи. Нив други ги презедоа, продолжија да ги преведуваат, објавуваат. Стигнаа и до картонските преводи на татко ми. Во нив беше протолкуван речиси секој документ. Работејќи во еден весник, во една печатница се намерив на готов ракопис на преведените сиџили. Гледам, препознаван-таткови списи, преводи. Неговото име го нема на книгата меѓу многуте други. Одам брзо дома. Татко ми тешко заздравува од последниот мозочен удар. Пак е наднесен врз некои книги. Ја гледам мајка ми загрижена. Ми вели да не го вознемирувам со нови книги. А јас не можам поинаку и му кажувам за откритието во печатницата. Татко ми станува со мака, се придржува со бастумот се доближува до машината, зема лист хартија и ги запишува првите зборови: „Голема повреда на авторско право...“ Не може да заврши. Ги губи последните сили и јас во себе се проколнувам зошто му ја донесов новоста. Мајка ми загрижено го прифаќа и со прекор ме гледа. Јас се тешам со мислата дека ако не му кажев на татко ми за настанот, премолчувањето уште повеќе ќе нè измачуваше. Вака што се случи се случи! Но длабоко во себе се уплашив да не го изгубам татко ми поради ова. Толку и му треба, уште една возбуда па сè да биде готово. Татко ми го оставам на мира. Го зедов листот хартија со незавршената желба на татко ми. Утредента се јавив во Архивот. Им велам дека е направен превид, неправда. Еден од директорите ми вели дека татко ми ги преведувал документите кога работел во Архивот, во текот на работното време, а на татко ми кутриот, целиот живот му беше работно време, колку што јас знам. На директорот му велам дека авторското право останува авторско право без оглед на сè. Тој ми вели - да дојде татко ми во Архивот, тие да си се разберат. Му велам дека кога не се разбрале до сега нема да се разберат ни сега... Утредента одам кај татко ми. Ме пречекува мирно. Го гледам прибран, наспан и ме обзема задоволство. И мајка ми е поспокојна. Му го покажувам приговорот за повредата на неговите авторски права. Го зема листот, внимателно чита а потем го кине, го фрла во кошот и прибрано ми вели: - Синко јас решив да не поднесувам приговор... Го погледнав зачудено. Тој продолжи: - Јас своето со преводите на сиџилите го постигнав во животот. Со нив вие сите деца мои израснавте... се школувавте... Во собата завладеа молк. Татко ми за прв пат во животот го видов со насолзени очи или само така ми се чинеше. МОЖЕБИ ВИСТИНСКИОТ КРАЈ ПОЗАЈМЕНА КНИГА Татко ми се однесуваше кон своите книги како кон свети предмети. Им позајмуваше книги од својата библиотека само на читатели за кои веруваше дека се достојни да ги читаат и тогаш воопшто не се грижеше дали книгите ќе му бидат вратени. Таквите книги му беа секогаш враќани. Татко ми речиси цел живот читаше со молив в рака, потцртуваше лежерно под редовите или отстрана. Линиите беа речиси невидливи и со време исчезнуваа. Но кога го остави читањето со молив, предусетивме дека нешто длабоко, длабоко во него почнува да згаснува. Кога неколку дена во рацете држеше една подзатворена книга, еден поголем речник, во домот завладеа тиха тага. Кога на крајот немаше сили да ја додржи книгата в раце, ја повика мајка ми и ѝ соопшти нешто значајно. Оставајќи ја последната читана книга во животот настрана, прибирајќи ја сета преостаната сила, татко ми со последните умствени усилби се потсети на редоследот на книгите во својата дамна непосетена библиотека. Неколку книги кои не беа негови, стрчеа во рафтовите на неговото сеќавање. Со последните изговорени зборови во животот ја замоли мајка ми да оди во библиотеката да ги најде позајмените книги и уште истиот ден да им ги врати на сопствениците. Мајка ми, која цел живот ја поднесуваше безмерната занесеност на татко ми по книгите, послушно како секогаш во половина век заеднички живот, го остави татко ми на смртната постела за да му ја исполни и оваа желба, не верувајќи дека е последна. Кога татко ми ја виде мајка ми како ја отвора вратата по враќањето на книгите, имаше уште само време да ги затвори очите за последен пат... 29 јануари 1976 г.